Termin kartochkasi to'liqligi: 60%
| Terminning o'zbekcha nomi | Bog‘lovchi |
| Terminning o'zbekcha etimologiyasi | “Bog‘lovchi” so‘zi o‘zbek tilidagi “bog‘la” fe’lidan yasalgan. Bu fe’l “bir-biriga ulamoq, tutashtirmoq, birlashtirmoq” ma’nolarini anglatadi. Uning tarkibi quyidagicha shakllanadi: bog‘ ̶ qadimgi turkiy tillarda “tugun, bog‘, rishta” ma’nolarini bildirgan asos bo‘lib, unga “-la” fe’l yasovchi qo‘shimcha hamda -uvchi / -vchi ish-harakatni bajaruvchi qo‘shimcha yoki vazifani bildiruvchi qo‘shimcha. Shunday qilib: bog‘ + la + vchi → bog‘lovchi. |
| Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi | Bog‘lovchi ham ko‘makchi kabi sintaktik aloqa vositasi sanalib, ulardan tobe munosabatni ifodalashdan tashqari, teng munosabatni ham hosil qilishi bilan ajralib turadi. Bog‘lovchi gap bo‘laklari, qo‘shma gapning sodda gapga teng qismlari orasidagi turlicha aloqani, grammatik munosabatni ko‘rsatadi. Bog‘lovchining mohiyati, o‘zbek adabiy tilidagi bog‘lovchining turi, bu turga oid so‘zlar tilshunosligimizda keng o‘rganilgan. Bog‘lovchini ham ko‘makchi singari shakliy jihatdan uch guruh (sof bog‘lovchi, nisbiy bog‘lovchi, qo‘shimchasimon bog‘lovchi) ga ajratib o‘rganish lozim. Sof bog‘lovchi guruhiga faqat bog‘lovchi vazifasida qo‘llaniladigan va, hamda, yo, yoxud, yoki, ammo, lekin, biroq, chunki, shuning uchun, agar, ya’ni kabi yordamchi so‘z xos. Qo‘shimchasimon bog‘lovchi guruhiga -ki (-kim), bog‘lovchi va yuklama vazifasida kela oladigan -u/-yu, -da, -mi qo‘shimchasi mansub. -u/yu, -da qo‘shimchasining bog‘lovchi vazifasini to‘la-to‘kis bajarishi qator manbada qayd etilgan, -mi qo‘shimchasida ham bog‘lovchilik xususiyati borligini 1.Yomg‘ir yog‘dimi, hamma joy nam bo‘ladi. 2.Кarim keldimi, to‘polon boshlanadi tipidagi gaplar tasdiqlaydi. Ushbu gaplarda qo‘llangan -mi qo‘shimchasi ta’kid ma’nosini voqelantirgan holda sodda gaplarni bir-biriga bog‘lash vazifasini bajarmoqda. Hozirgi o‘zbek adabiy tili bo‘yicha darslik va qo‘llanmalarda bog‘lovchilarning vazifa jihatidan turlari quyidagicha belgilangan: I. Teng bog‘lovchi. 1. Biriktiruv bog‘lovchisi: va, -u/-yu, hamda. 2. Ayiruv bog‘lovchilari: yo, yoki, yoxud, goho, dam… dam, bir… bir, ba’zan… ba’zan. 3. Zidlov bog‘lovchisi: ammo, lekin, biroq. II. Ergashtiruvchi bog‘lovchi. 1. Aniqlov bog‘lovchisi: ya’ni, -ki/-kim. 2. Sabab bog‘lovchisi: chunki, shuning uchun, zeroki. 3. Shart bog‘lovchilari: agar, agarda, agarchi. 4. Chog‘ishtiruv bog‘lovchisi: go‘yo, go‘yoki. Teng bog‘lovchi, ergashtiruvchi bog‘lovchining ma’no va vazifa tomoni, imlo xususiyati formal tilshunoslik bo‘yicha darslik va qo‘llanmada atroflicha bayon etilgan. |
| Termin uchun o'zbekcha misol | — |
| Termin uchun o'zbekcha misol manbasi | — |
| Terminning qirg'izcha nomi | Байламта |
| Terminning qirg'izcha etimologiyasi | сөздөрдү, сөз айкаштарын, татаал сүйлөмдүн курамындагы бөлүктөрдү (жөнөкөй сүйлөмдөрдү) өз ара тутумдаштырып, алардын маанилик катышын ж-а синтаксистик байланышын билдирген кызматчы сөздөр. Байланыштыруу функциясы Б-нын негизги милдети болуп саналат. Морфологиялык түзүлүшү боюнча Б. жөнөкөй ж-а татаал болуп бөлүнөт. Бир сөздөн турган Б. жөнөкөй деп аталып, алар тубаса (да, ж-а, м-н, же ж.б.) ж-а туунду (себеб+и, анткен+и, ошон+дук+тан ж.б.) түрдө болот. Эки же андан ашык сөздөрдүн тизмегинен турган Б. татаал болуп эсептелет (анткени м-н, ошол себептен, ошону м-н бирге, антсе да ж.б.). |
| Terminning qirg'izcha mazmuniy izohi | Бөлүктөрдү байланыштыруу өзгөчөлүктөрүнө карай Б. бир орундуу (себеби, ошондуктан, ошондон улам ж.б.) ж-а көп орундуу же кайталануу-чу (же.,.же, не...не, ары...ары ж.б.) болуп бөлүнөт. Байланыштыруунун мүнөзүнө карай Б. багынычсыз (координативдик) ж-а багыныңкы (субординативдик) болот. Багынычсыз Б. бөлүктөрдүн (сөздөр, сүйлөмдөр) маанилик өз алдынчалыгын, бири-бирине көзкаранды эместигин көрсөтсө (ж-а, м-н, ары, бирок ж.б.), багыныңкы байламталар бири экинчисине маанилик жактан көзкаранды болгон синтаксистик бирдиктерди тутумдаштырат (себеби, андыктан, ошондон улам ж.б.). Б. маанисине карай төмөнкүдөй топторго бөлүнөт: 1) байланыштыргыч (копулятивдик): ж-а, м-н, ары, нары, да; 2) ажыраткыч (дизьюнктивдик): же, же болбосо, болбосо, мейли; 3) каршылагыч (адверсативдик): бирок, антсе да, анткени м-н, а, андай болсо да; 4) себеп: анткени, себеби, эмне десең, 5) натыйжалагыч: ошондуктан, андыктан, ошон үчүн; 6) шарттуу; эгер, эгерде. Айрым Б-да грамматикалык формалардын катып калган элементтери (себеб+и, ан+дык+тан, ошол себеп+тен ж.б.) кездешкени м-н, Б. сөз өзгөртүүчү категориялардын парадигмасы боюнча өзгөрбөйт. Б. өз алдынча сөз түркүмү катары антикалык грамматикаларда бөлүш-түрүлгөн. Аристотель Б-ды предлогдор м-н бирге байланыштыргычтардын синкретикалык классына киргизсе, Дионисий Фракийский (б.з.ч. 2-1-кк.) өзүнчө класс катары караган. Орто кылымдардын грамматикаларында «кептин бөлүкчөлөрү» категориясына кошулса, 20-к. бери тил илиминде синтаксистик кызматчы сөздөргө киргизилип келе жатат. |
| Termin uchun qirg'izcha misol | — |
| Termin uchun qirg'izcha misol manbasi | — |
| Ko'rishlar soni | 9 |