Termin kartochkasi to'liqligi: 60%
| Terminning o'zbekcha nomi | Chiqish kelishigi |
| Terminning o'zbekcha etimologiyasi | Chiqish kelishigi termini chiqish va kelishik so‘zlarining birikishidan hosil bo‘lgan. Chiqish so‘zi turkiy asosli chiq- fe’liga -ish harakat nomi yasovchi qo‘shimchasining qo‘shilishi orqali hosil bo‘lgan bo‘lib, “ichkaridan tashqariga yo‘nalish, biror joy yoki holatdan ajralish” kabi ma’nolarni anglatadi. Kelishik esa grammatik termin sifatida ot va otlashgan so‘zlarning boshqa so‘zlar bilan munosabatini ko‘rsatuvchi grammatik shaklni bildiradi. Termin tarkibidagi chiqish komponenti kelishikning dastlabki ma’noviy asosini – biror predmet, joy yoki manbadan ajralish, chiqish munosabatini ifodalaydi. |
| Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi | Chiqish kelishigi – ot yoki otlashgan so‘zning fe’l, shuningdek, boshqa so‘zlar bilan chiqish, ajralish, uzoqlashish, manba, sabab, vosita, qism-butun va boshqa munosabatlarni ifodalovchi grammatik shakli. Chiqish kelishigining asosiy ko‘rsatkichi -dan qo‘shimchasi bo‘lib, u ot yoki otlashgan so‘zga qo‘shiladi: uydan, maktabdan, kitobdan, do‘stdan, shahardan. Chiqish kelishigi gapda turli ma’noviy munosabatlarni ifodalashi mumkin. Eng asosiy ma’nosi harakatning boshlanish yoki chiqish nuqtasini ko‘rsatishdir: Uydan chiqdi, Maktabdan keldi. Bu gaplarda uydan, maktabdan so‘zlari harakatning qayerdan boshlanganini yoki qaysi joydan amalga oshirilganini bildiradi. Chiqish kelishigi ajralish va uzoqlashish ma’nosini ham ifodalaydi: Do‘stimdan ayrildim, U ukasidan uzoqlashdi. Bunday holatda kelishik shakli biror shaxs yoki predmetdan ajralish, undan uzoqlashish munosabatini bildiradi. Mazkur kelishik manba ma’nosida ham qo‘llanadi. Bunda harakat yoki axborotning kimdan yoki nimadan olingani ko‘rsatiladi: Ustozdan maslahat oldim, Bu xabar do‘stimdan keldi. Shuningdek, bilim yoki ma’lumotning manbasini bildirishi mumkin: Kitobdan ma’lumot oldim. Chiqish kelishigi sabab ma’nosini ifodalaganda ish-harakatning yuzaga kelish sababini bildiradi: Sovuqdan daraxtlar zarar ko‘rdi, Hayajondan gapira olmadi. Bu holatda -dan shakli “sababli”, “tufayli” ma’nolariga yaqinlashadi. U qism-butun munosabatini ham ifodalashi mumkin: Talabalardan biri, Mehmonlardan ikkitasi, Kitoblardan eng qiziqarlisini tanladim. Bunday qo‘llanishda bir butun guruh yoki to‘plam tarkibidan ajratilgan qism anglashiladi. Chiqish kelishigi qiyoslash ma’nosida ham ishlatiladi: Akangizdan balandroq, Bu kitob avvalgisidan qiziqroq. Bunda bir predmet yoki shaxs ikkinchisi bilan belgisi, darajasi yoki xususiyati jihatidan qiyoslanadi. Shuningdek, -dan qo‘shimchasi vaqt munosabatini ham ifodalashi mumkin: Ertalabdan ishladi, Bugundan boshlab darslar boshlanadi. Bunday qo‘llanishda harakatning boshlanish vaqti ko‘rsatiladi. Chiqish kelishigi vosita yoki material ma’nosida ham kelishi mumkin: Yog‘ochdan stol yasadi, Paxtadan mato tayyorlandi. Bunda -dan shakli narsaning nimadan tayyorlanganini yoki harakatda qanday material asos bo‘lganini bildiradi. Chiqish kelishigining asosiy grammatik ko‘rsatkichi -dan bo‘lsa-da, qo‘shimcha fonetik sharoitga ko‘ra turli talaffuz ko‘rinishlariga ega bo‘lishi mumkin: men-dan, sen-dan, kitob-dan. U ot, olmosh, son, sifatdosh kabi otlashgan birliklarga qo‘shilib keladi: men-dan, uch-tadan, kelganlardan. Chiqish kelishigi boshqa kelishiklardan, avvalo, harakatning chiqish yoki ajralish nuqtasi, manbasi va boshlanish chegarasini ko‘rsatishi bilan farqlanadi. Masalan, maktabga bordi birikmasida -ga harakatning yo‘nalishini, maktabda o‘qidi birikmasida -da harakatning o‘rnini, maktabdan keldi birikmasida esa -dan harakatning chiqish nuqtasini bildiradi. Masalan: uydan chiqdi, maktabdan qaytdi, do‘stidan so‘radi, ustozdan o‘rgandi, sovuqdan titradi, talabalardan biri, akasidan katta, yog‘ochdan yasalgan. |
| Termin uchun o'zbekcha misol | — |
| Termin uchun o'zbekcha misol manbasi | — |
| Terminning qirg'izcha nomi | Чыгыш жөндөмөсү |
| Terminning qirg'izcha etimologiyasi | Чыгыш жөндөмөсү термини эки бөлүктөн турат: чыгыш жана жөндөмө. 1. Чыгыш – чык- этишинен келип чыккан сөз. Чык- – «ичтен сыртка чыгуу, бир жерден кетүү, ажыроо, башат алуу» деген маанилерди билдирет. Чыгыш – чык- этишине -ыш мүчөсүнүн жалганышы аркылуу жасалган кыймыл-аракеттин аталышы. Ал «чыгуу, сыртка багыт алуу, бир нерседен бөлүнүү же башталыш» деген маанилерди берет. Грамматикалык термин катары чыгыш сөзү «бир нерседен алыстоо, бөлүнүү же кайсы бир жерден башталуу» деген негизги маанини сактап калган. 2. Жөндөмө – жөн- уңгусуна байланышкан сөз. Кыргыз тилинде жөн сөзү «багыт, жол, ык, тарап» сыяктуу маанилерде колдонулат. Жөндөмө грамматикалык термин катары сөздүн сүйлөмдөгү башка сөздөр менен болгон катышын, мамилесин жана байланышын көрсөтүүчү форма деген түшүнүктү билдирет. |
| Terminning qirg'izcha mazmuniy izohi | Чыгыш жөндөмөсү кыймыл-аракеттин чыккан ордун, булагын билгизип, кимден? эмнеден? кайдан? эмнеликтен? деген суроолорго жооп болуп түшөт да, 12 вариантта өзгөргөн - дан мүчөсү аркылуу уюшулат. Мис., Жумуштан келдим. Кыш келгендиктен суук боло баштады ж.б. |
| Termin uchun qirg'izcha misol | — |
| Termin uchun qirg'izcha misol manbasi | — |
| Ko'rishlar soni | 3 |