Termin kartochkasi to'liqligi: 60%
| Terminning o'zbekcha nomi | Chog‘ishtirma grammatika |
| Terminning o'zbekcha etimologiyasi | Chog‘ishtirma grammatika termini chog‘ishtir- fe’li va -ma qo‘shimchasi orqali hosil bo‘lgan chog‘ishtirma so‘zi hamda grammatika terminining birikishidan yuzaga kelgan. Chog‘ishtirmoq so‘zi turkiy asosli chog‘ (“mos, muvofiq, teng, bir xil daraja”) so‘zi bilan bog‘liq bo‘lib, “ikki yoki undan ortiq narsa, hodisani bir-biriga solishtirish, o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash” ma’nosini anglatadi. Chog‘ishtirma shakli esa ana shu harakatning belgisini bildiradi. Grammatika termini qadimgi yunon tilidagi grammatikē so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, gramma – “harf, yozuv” so‘zi bilan bog‘liq. Keyinchalik bu atama tilning grammatik qurilishi, so‘z shakllari va gap tuzilishini o‘rganuvchi tilshunoslik sohasi nomi sifatida shakllangan. Shu asosda chog‘ishtirma grammatika terminining lug‘aviy mazmuni “ikki yoki undan ortiq tilning grammatik qurilishini bir-biri bilan solishtirib o‘rganuvchi grammatika” tushunchasini anglatadi. |
| Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi | Chog‘ishtirma grammatika – ikki yoki undan ortiq tilning grammatik tizimini o‘zaro chog‘ishtirish, ularning o‘xshash va farqli xususiyatlarini aniqlash hamda grammatik hodisalar o‘rtasidagi muvofiqlik va tafovutlarni ilmiy jihatdan tavsiflash bilan shug‘ullanuvchi tilshunoslik yo‘nalishi. Chog‘ishtirma grammatikaning asosiy tadqiqot obyekti qiyoslanayotgan tillarning grammatik qurilishi hisoblanadi. Unda tillarning morfologik va sintaktik tizimi o‘zaro taqqoslanadi. Jumladan, so‘z turkumlari, grammatik kategoriyalar, grammatik shakllar, so‘z yasash usullari, so‘z birikmalari va gap qurilishi kabi hodisalar chog‘ishtirib o‘rganiladi. Masalan: o‘zbek va ingliz tillari chog‘ishtirma grammatikasida o‘zbek tilidagi kelishik kategoriyasi ingliz tilidagi otlarning grammatik munosabatlari bilan, fe’l zamonlari, nisbat, son, egalik kabi grammatik hodisalar esa ikki tildagi ularning muqobillari bilan qiyoslanishi mumkin. Bunda maqsad faqat o‘xshashliklarni aniqlash emas, balki tizimli farqlarni ham ochib berishdir. Chog‘ishtirma grammatikaning muhim xususiyati shundaki, u tillarni shunchaki alohida-alohida tavsiflamaydi, balki ularning grammatik tizimlarini bir xil mezon asosida o‘zaro munosabatda o‘rganadi. Natijada, qiyoslanayotgan tillarda mavjud bo‘lgan umumiy va xususiy grammatik xususiyatlar aniqlanadi. Chog‘ishtirma grammatika nazariy va amaliy ahamiyatga ega. U, bir tomondan, turli tillarning grammatik tizimini chuqurroq anglashga yordam bersa, ikkinchi tomondan, chet tilini o‘qitish, tarjima nazariyasi va amaliyoti, ikki tillilik, til o‘rganish jarayonidagi interferensiya hodisalarini aniqlash kabi sohalarda qo‘llanadi. Masalan: o‘zbek va ingliz tillarining chog‘ishtirma grammatikasi; o‘zbek va rus tillarida kelishik kategoriyasining chog‘ishtirma tahlili; o‘zbek va ingliz tillari fe’l zamonlarining chog‘ishtirma tadqiqi. |
| Termin uchun o'zbekcha misol | — |
| Termin uchun o'zbekcha misol manbasi | — |
| Terminning qirg'izcha nomi | Салыштырма грамматика |
| Terminning qirg'izcha etimologiyasi | Салыштырма грамматика термини эки негизги компоненттен турат: салыштырма жана грамматика. 1. Салыштырма Салыштырма сөзү кыргыз тилиндеги салыштыр- этишинен келип чыккан. • Сал- – байыркы түрк тилдеринде «коюу, жайгаштыруу» маанисинде колдонулган этиш. • Салыш- – сал- уңгусуна -ыш өздүк-аракеттеш мүчөсүнүн жалганышы аркылуу түзүлүп, «бир нерсени экинчи нерсе менен катар коюу, салыштыруу» маанисин берет. • Салыштыр- – салыш- этишине -тыр себептөө мүчөсүнүн жалганышы аркылуу жасалып, «эки же андан көп нерсенин окшоштугун жана айырмачылыгын аныктоо үчүн аларды бири-бири менен салыштыруу» деген маанини билдирет. • Салыштырма – салыштыр- этишинен жасалган форма болуп, «салыштырууга негизделген, салыштыруу аркылуу аныкталган» деген мааниге ээ. Демек, салыштырма термининин негизги семантикалык өзөгү – эки же андан көп тилдик кубулушту катар коюп, алардын окшош жана айырмалуу жактарын аныктоо. 2. Грамматика Грамматика термини кыргыз тилине башка тилдер аркылуу кирген эл аралык илимий термин. Ал байыркы грек тилиндеги γραμματική (grammatikē) сөзүнөн келип чыккан. Бул сөз γράμμα (gramma) — «тамга, жазылган белги» деген сөз менен байланыштуу. Азыркы тил илиминде грамматика тилдин сөздөрүнүн өзгөрүшүн, сөз айкаштарын жана сүйлөм түзүлүшүн изилдеген тармак катары түшүнүлөт. |
| Terminning qirg'izcha mazmuniy izohi | Салыштырма грамматика тектеш тилдердин грамматикалык түзүлүшүндөгү жалпылыктар менен айырмачылыктарды аныктоо максатын көздөп, өз ара салыштырууларды жүргүзөт. Мунун байыркы жазма эстеликтердин материалдардын пайдалануу менен иликтөөлөрдү жүргүзгөн салыштырма-тарыхый грамматика деген өзгөчө түрү да бар. Салыштырма грамматиканын бир түрү болуп тектеш эмес тилдердин материалдарын салыштырып изилдеген грамматика эсептелет. Мындай грамматика тектеш эмес тилдердин грамматикалык түзүлүшүндөгү жалпылык жана айырмачылыктарды иликтеп, жалпы тил илиминдеги айрым теориялык маселелердин чечилишин көздөйт. |
| Termin uchun qirg'izcha misol | — |
| Termin uchun qirg'izcha misol manbasi | — |
| Ko'rishlar soni | 3 |