info@gmail.com +998 99 741 35 23

Cho‘ziq unli — Созулма үндүүлөр

Termin kartochkasi to'liqligi: 60%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiCho‘ziq unli
Terminning o'zbekcha etimologiyasiCho‘ziq unli termini cho‘ziq va unli so‘zlarining birikishidan hosil bo‘lgan. Cho‘ziq so‘zi o‘zbek tilidagi cho‘zmoq fe’lining sifatdosh shakli bo‘lib, “uzaytirilgan, davomiyligi orttirilgan, uzoqroq davom etadigan” ma’nolarini anglatadi. Cho‘zmoq fe’lining asosiy ma’nolaridan biri biror narsani uzunroq qilish, uning davomiyligini yoki masofasini oshirishdir. Fonetik terminologiyada esa cho‘ziq komponenti tovushning, xususan, unlining talaffuz davomiyligi odatdagidan uzunroq ekanligini bildiruvchi maxsus terminologik ma’no kasb etgan. Unli so‘zi esa fonetik termin sifatida talaffuz vaqtida havo oqimi nutq a’zolarida sezilarli to‘siqqa uchramasdan hosil bo‘ladigan tovushni anglatadi. Unli tovushlar ovozning ustunligi bilan xarakterlanadi. Tilshunoslik manbalarida unlilar havo oqimining to‘siqqa uchramay hosil bo‘ladigan tovushlar sifatida izohlanadi. Shu sababli cho‘ziq + unli birikmasining lug‘aviy-terminologik mazmuni talaffuz davomiyligi uzun bo‘lgan unli tovush degan tushunchaga borib taqaladi. Termin xalqaro fonetika terminologiyasidagi long vowel (inglizcha), долгий гласный (ruscha) kabi atamalarga mazmunan muvofiq keladi. Fonetika va fonologiyada unlining cho‘ziqligi odatda uning davomiyligi (duration) bilan belgilanadi. Xalqaro fonetik yozuvda cho‘ziq unli maxsus [ː] belgisi bilan ko‘rsatiladi. Masalan: [iː], [uː], [aː].
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiCho‘ziq unli – talaffuz davomiyligi qisqa yoki odatiy unliga nisbatan uzoqroq bo‘lgan unli tovush. Bunda unlining asosiy farqlovchi belgisi uning qanchalik vaqt davomida talaffuz qilinishidir. Cho‘ziqlik unlining miqdoriy-akustik belgisi hisoblanadi. Cho‘ziq unli va qisqa unli o‘rtasidagi asosiy farq talaffuz vaqtining davomiyligi bilan belgilanadi. Masalan: ayrim tillarda bir xil artikulyatsion sifatga ega bo‘lgan unlining qisqa va cho‘ziq variantlari mavjud bo‘lib, ular [a] – [aː], [i] – [iː], [u] – [uː] tarzida ifodalanishi mumkin. Ayrim tillarda unlining cho‘ziq yoki qisqa talaffuz qilinishi shunchaki fonetik farq bo‘lib qolmay, so‘z ma’nosini farqlovchi fonologik belgi vazifasini ham bajaradi. Bunday holatda qisqa va cho‘ziq unlilar alohida fonemalar sifatida qaraladi. Masalan, ingliz tilida ship [ʃɪp] va sheep [ʃiːp] kabi so‘zlarda unli sifati va davomiyligi farqi so‘zlarni ajratishda muhim rol o‘ynaydi. Turkiy tillar tarixiy-qiyosiy jihatdan o‘rganilganda ham cho‘ziq unlilar muhim hodisa sifatida qaraladi. Turkiy tillarda cho‘ziq unlilar birlamchi va ikkilamchi turlarga ajratiladi. Birlamchi cho‘ziq unlilar qadimgi turkiy davrdan meros bo‘lgan cho‘ziqlik bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkilamchi cho‘ziq unlilar keyingi fonetik taraqqiyot jarayonida ayrim undoshlarning tushishi yoki qisqarishi natijasida yuzaga kelgan. Masalan: ayrim turkiy tillarda yoki o‘zbek tilining ba’zi shevalarida cho‘ziq va qisqa unlilar ma’no farqlash xususiyatiga ega. O‘zbek tilining Qorabuloq shevasida a “ism” va at “ot” kabi birliklarda unlining cho‘ziq-qisqaligi ma’noni farqlashga xizmat qilishi qayd etilgan. Biroq hozirgi o‘zbek adabiy tilida unlining cho‘ziqligi mustaqil fonologik oppozitsiya sifatida qaralmaydi. Ya’ni adabiy tilda qisqa va cho‘ziq unlilar alohida fonemalar tizimini hosil qilmaydi. Shuning uchun “cho‘ziq unli” termini o‘zbek tiliga oid umumiy fonetik tavsifda ishlatilganda uni boshqa tillardagi fonemik cho‘ziqlik bilan aralashtirmaslik lozim. Tarixiy o‘zbek tili va turkiy tillar materiallarida esa cho‘ziq unlilar masalasi alohida ahamiyatga ega. Manbalarda arab va fors tillarida qisqa va cho‘ziq unlilarning fonologik jihatdan qarama-qarshi qo‘yilishi, shuningdek, ayrim turkiy tillarda birlamchi va ikkilamchi cho‘ziqlikning mavjudligi qayd etiladi. Asosiy semantik belgisi unli tovushning talaffuz davomiyligi uzunligi hisoblanadi. Fonetik jihatdan esa cho‘ziq unli – davomiyligi uzun bo‘lgan unli. Fonologik jihatdan ayrim tillarda cho‘ziqlik ma’no farqlovchi belgi, ya’ni fonologik oppozitsiya bo‘lishi mumkin; hozirgi o‘zbek adabiy tilida esa bunday oppozitsiya mavjud emas.
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomiСозулма үндүүлөр
Terminning qirg'izcha etimologiyasiСозулма үндүүлөр термини эки сөздөн турат: созулма жана үндүүлөр. 1. «Созулма» – кыргыз тилиндеги соз- этишинен жана -ул- этиш жасоочу/өздүк мамиле мүчөсүнөн, андан ары -ма мүчөсү аркылуу жасалган сөз. Соз- – «узартуу, керүү, тартуу, убакыт боюнча узакка созуу» деген маанини билдирет. Ошондуктан созулма – «узак айтылган, айтылышы созулган» деген мааниде. 2. «Үндүү» – үн сөзүнө -дүү мүчөсүнүн жалганышы аркылуу жасалган. Үндүү тыбыштар айтылганда аба агымы ооз көңдөйүндө олуттуу тоскоолдукка учурабай, үн басымдуулук кылып жасалат.
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohiКыргыз тилиндеги созулма үндүүлөр кыска үндүүлөргө караганда созулуп айтылат жана эки кайталанып жазылат: аа, ээ, оо, өө, уу, үү Созулмалар сүйлөмдүн башында же энчилүү аттарда колдонулса мындай жазылат: Аа, Ээ, Оо, Өө, Уу, Үү. Созулмалар сөздүн маанисин да өзгөртүп жиберишет. Мисалы: сат - саат, шар-шаар, ток - тоок, жолук- жоолук сук - суук,учту – учтуу эр- ээр, жер – жээр – жээрде ат сөк - сөөк, көп- көөп үндү- үндүү, сүттү- сүттүү
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni2