info@gmail.com +998 99 741 35 23

Chuqur til orqa undoshlari — Артчыл үнсүздөр

Termin kartochkasi to'liqligi: 60%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiChuqur til orqa undoshlari
Terminning o'zbekcha etimologiyasiChuqur til orqa undoshlari – fonetik termin bo‘lib, chuqur, til, orqa va undosh so‘zlarining birikishidan hosil bo‘lgan terminologik birikmadir. Termin undosh tovushlarning hosil bo‘lish o‘rni, ya’ni artikulyatsion xususiyatiga asoslangan holda nomlangan. Chuqur so‘zi o‘zbek tilida “ichkari, tub, yuza qismdan uzoqroq joylashgan” ma’nolarini anglatadi. Fonetik termin tarkibida esa u tovush hosil bo‘lishida tilning orqa qismidan ham orqaroq, til ildiziga yaqin qism ishtirok etishini bildiradi. Shu sababli chuqur komponenti bu yerda oddiy makon ma’nosida emas, balki artikulyatsion chuqurlikni ifodalovchi terminologik ma’noda qo‘llangan. Til – insonning nutq hosil qilishida faol qatnashadigan asosiy artikulyatsion a’zolardan biridir. Fonetikada undosh tovushlar hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra lab, til va bo‘g‘iz undoshlariga ajratiladi. Til ishtirokida hosil bo‘ladigan tovushlar esa tilning qaysi qismi faol qatnashishiga qarab yanada kichik guruhlarga bo‘linadi. Orqa so‘zi “old tomonga qarama-qarshi bo‘lgan, keyingi qism” ma’nosini bildiradi. Fonetik terminologiyada til orqa birikmasi tilning orqa qismi ishtirokida hosil bo‘ladigan tovushlarni anglatadi. O‘zbek tilida til orqa undoshlari sayoz (yaqin) til orqa va chuqur til orqa guruhlariga ajratiladi. Sayoz til orqa undoshlari k, g, ng, chuqur til orqa undoshlari esa q, g‘, x tovushlaridir. Undosh so‘zi esa fonetik jihatdan havo oqimining nutq a’zolarida turli darajadagi to‘siqqa uchrashi natijasida hosil bo‘ladigan tovushlarni bildiradi. O‘zbek tilining ta’limiy korpusida undosh tovush og‘iz bo‘shlig‘ida paydo bo‘lib, muayyan qarshilikka uchrab hosil bo‘ladigan tovush sifatida izohlangan. Chuqur til orqa undoshlari atamasi tarkibidagi komponentlar quyidagi mazmuniy asosga ega: chuqur + til + orqa + undoshlar → tilning chuqur orqa qismi ishtirokida hosil bo‘ladigan undosh tovushlar.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiChuqur til orqa undoshlari – talaffuz jarayonida tilning eng orqa qismi, ya’ni til ildiziga yaqin qismi faol qatnashib, yumshoq tanglay va unga yaqin artikulyatsion sohada to‘siq yoki torayish hosil qilishi natijasida yuzaga keladigan undosh tovushlardir. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida bu guruhga q, g‘, x tovushlari kiritiladi. Ular hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra til undoshlarining bir turi hisoblanadi. Bunda ularni sayoz til orqa undoshlaridan farqlovchi asosiy belgi – artikulyatsiya nuqtasining nisbatan orqaroqda joylashishidir. Ayrim fonetik manbalarda bunday tovushlar uvulyar undoshlar deb ham yuritiladi. Ushbu guruhdagi tovushlarning artikulyatsion xususiyatlari bir xil emas: q – chuqur til orqa, portlovchi, jarangsiz undosh; g‘ – chuqur til orqa, sirg‘aluvchi, jarangli undosh; x – chuqur til orqa, sirg‘aluvchi, jarangsiz undosh. Masalan: q tovushi qalam, qor, buloq so‘zlarida, g‘ tovushi g‘oz, g‘alla, tog‘ so‘zlarida, x tovushi esa xat, xalq, axloq kabi so‘zlarda uchraydi. Chuqur til orqa undoshlari o‘zbek tilining fonetik tizimida muhim o‘rin tutadi. Ular “sayoz til orqa undoshlari (k, g, ng)” dan artikulyatsiya o‘rnining chuqurroq ekanligi bilan farqlanadi. Masalan: k–q, g–g‘ juftliklarida tovushlarning hosil bo‘lish o‘rni jihatidan qarama-qarshilik yaqqol ko‘rinadi.
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomiАртчыл үнсүздөр
Terminning qirg'izcha etimologiyasiАртчыл үнсүздөр – кыргыз тилиндеги арт + -чыл жана үн+сүз мүчөлөрүнүн негизинде түзүлгөн термин. • Арт – «кийинки, арткы, тилдин арты жагы» деген маанини билдирет. • -чыл – белгилүү бир касиетке же өзгөчөлүккө жакындыкты билдирген сөз жасоочу мүчө. Ошондуктан артчыл деген сөз түз маанисинде «арткы бөлүккө тиешелүү, арт жагында жасалуучу» деген түшүнүктү берет. Үнсүз – үн сөзүнө -сүз мүчөсүнүн жалганышынан жасалган. • үн – адамдын сүйлөө органдары аркылуу чыккан добуш; • -сүз – «жоктукту, болбогондукту» билдирген мүчө. Демек, үнсүз – «үн катышуусу чектелүү же үнсүз айтылуучу тил тыбышы» деген мааниде колдонулат.
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohiАртчыл үнсүздөр – тилдин арткы бөлүгүнүн (тилдин түбүнө жакын бөлүгүнүн) активдүү катышуусу менен жасалган үнсүз тыбыштар. Башкача айтканда, бул тыбыштарды айтууда тилдин арткы бөлүгү жумшак таңдайга же кекиртекке жакын келип, аба агымына тоскоолдук түзөт. Кыргыз тилиндеги артчыл үнсүздөргө, негизинен: к, г, ң, х тыбыштарын мисал келтирүүгө болот.
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni4