Termin kartochkasi to'liqligi: 60%
| Terminning o'zbekcha nomi | Kelishik kategoriyasi |
| Terminning o'zbekcha etimologiyasi | Kelishik kategoriyasi terminining etimologiyasi ikki qismdan tashkil topgan: Kelishik so‘zi turkiy “kelishmoq” fe’li negizidan hosil bo‘lib, dastlab “moslik”, “muvofiqlik”, “o‘zaro bog‘lanish” ma’nolarini anglatgan. Tilshunoslikda esa so‘zning gapdagi boshqa so‘zlar bilan grammatik munosabatini ifodalovchi shakl ma’nosida qo‘llanadi. Kategoriya so‘zi qadimgi yunoncha “kategoria” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “guruh”, “sinf”, “tasnif”, “umumiy tushuncha” ma’nolarini bildiradi. Bu termin tilshunoslikka ilmiy tasnif tushunchasi sifatida kirib kelgan. Kelishik kategoriyasi termini etimologik jihatdan “so‘zlarning grammatik munosabatlarini ifodalovchi shakllar tizimi” yoki “kelishik shakllari majmui” degan ma’noni anglatadi. |
| Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi | Tilshunoslikda kelishik kategoriyasi ot va otlashgan so‘zlarning gapdagi sintaktik vazifasi hamda boshqa so‘zlarga munosabatini ifodalovchi grammatik kategoriyadir. U bosh kelishik, qaratqich kelishigi, tushum kelishigi, jo‘nalish kelishigi, o‘rin-payt kelishigi va chiqish kelishigi kabi shakllar tizimidan tashkil topadi. Grammatikada kelishik kategoriyasi ot yoki otlashgan so‘zning boshqa so‘zlarga sintaktik munosabatini va tobeligini ifodalovchi shakllar tizimidir. O‘zbek tilida olti kelishik mavjud: bosh kelishik, qaratqich kelishigi, tushum kelishigi, jo‘nalish kelishigi, o‘rin-payt kelishigi va chiqish kelishigi. Кelishik kategoriyasi (qis.KK) morfologik kategoriya sirasida ustuvor sintaktik tabiati bilan ajralib turadi. U EК bilan birgalikda sintaktik shakllarning so‘z birikmasiga xos guruhini tashkil etib, gapga xos kesimlik kategoriyasidan farqlanadi. ККning UGMsi – “sintaktik qurilmada oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lash”. Bu bilan u EК ga qarama-qarshi tursa, fe’lning o‘zgalovchi kategoriyasi, bog‘lovchilar va ko‘makchilarga yaqin turadi. Ammo ulardan farqli jihatga ega. Кo‘makchidan morfologik ko‘rsatkich (qo‘shimcha) ekanligi bilan farqlanadi. Кo‘makchilar grammatik ma’no ifodalash, so‘zlarni bir-biriga bog‘lash vazifasini bajarsada, leksik birlik hisoblanadi. O‘zgalovchi kategoriya shakllaridan barcha mustaqil so‘zni sintaktik aloqaga kiritish, so‘zning lug‘aviy ma’nosiga ta’sir etmasligi bilan ajraladi. Holbuki, o‘zgalovchi kategoriyasi faqat fe’lga xos va fe’llarning lug‘aviy ma’nosiga ta’sir etishi bilan lug‘aviy-sintaktik mohiyatga ega. Shuning uchun ular “fe’l kelishiklari” deb ham yuritiladi. Bog‘lovchilardan esa tobe aloqa uchun xizmat qilib, so‘z birikmalariga xosligi hamda grammatik ko‘rsatkich (qo‘shimcha) ekanligi bilan farqlanadi. КК olti shaklli sistema bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos ma’noviy va sintaktik xususiyatlar yaxlitligidan iborat. |
| Termin uchun o'zbekcha misol | — |
| Termin uchun o'zbekcha misol manbasi | — |
| Terminning qirg'izcha nomi | Жөндөмө категориясы |
| Terminning qirg'izcha etimologiyasi | Жөндөмө категориясы термини 2 сөздөн «жөндөмө» жана «категория» деген сөздөрдөн куралган. |
| Terminning qirg'izcha mazmuniy izohi | Жөндөмө категориясы – сүйлөм ичинде зат атоочтун же заттык маанидеги сөздөрдүн (субстантиваттардын) башка сөздөргө болгон байланышын туюндурган грамматикалык категория. Зат атоочтордун жөндөмө формалары аркылуу чындыктагы нерсе, көрүнүш, кыймыл-аракет, ал-абал, касиет-сапаттардын ортосундагы мамиле, байланыштар чагылдырылат. Жөндөмө категориясы зат атоочко жалганган атайы мүчөлөр менен берилип, ар түрдүү формага ээ. Жөндөмөлөр берген мааниси боюнча алтыга бөлүнөт: 1. Атооч жөндөмөсү: Бул жөндөмө заттардын (көрүнүштөрдүн) аталышын билгизип, ким? эмне? кимдер? эмнелер? деген суроолорго жооп болуп түшөт. Атооч жөндөмөсү башка жөндөмөлөрдөн өзүнө тиешелүү мүчөсү болбогондугу менен айырмаланып турат. Ушуга байланыштуу башка жөндөмөлөрдүн мүчөлөрү уланбаган, жөндөлүүгө мүмкүнчүлүгү бар сөздөрдү атооч жөндөмөдөгү сөз катары кароого болот. Мис., нан, жазуучу, эл-журт, үйүм, апаларыбыз ж.б. 2. Илик жөндөмөсү: Зат атоочтун аныктоочтук, таандык байланышын туюндурууда илик жөндөмө колдонулат да, кимдин? эмненин? деген суроолорго жооп берет. Илик жөндөмөсү негизге 16 варианттуу -нын мүчөсү жалганышы аркылуу уюшулат. Мис., Бишкектин көчөсү, Кыргызстандын тоолору ж.б. 3. Барыш жөндөмөсү кыймыл-аракеттин кимге, эмнеге багытталганын билдирет. Аларга кимге? эмнеге? деген суроо берилет. Барыш жөндөмөнү 16 вариантта өзгөргөн -га мүчөсү уюштурат. Мис., Жигитке жетимиш өнөр аздык кылат. Отунга токойго бардык ж.б. 4. Табыш жөндөмөсү кыймыл-аракет тике багытталган объектини билгизип, кимди? эмнени? деген суроого жооп берет. Табыш жөндөмөсү 16 вариантта өзгөргөн -ны мүчөсүнүн жардамы менен уюшулат. Мис., Абийириңди жашыңда сакта. Үйдү тазаладым. 5. Жатыш жөндөмөсү кыймыл-аракеттин ордун, мезгилин көрсөтөт. Мындай учурда кимде? эмнеде? кайда? качан? деген суроолор коюлат. Жатыш жөндөмө 8 вариантта өзгөргөн -да мүчөсү менен уюшулат. Мис., Университетте окуйм. Кечинде үйдө болом. 6. Чыгыш жөндөмөсү кыймыл-аракеттин чыккан ордун, булагын билгизип, кимден? эмнеден? кайдан? эмнеликтен? деген суроолорго жооп болуп түшөт да, 12 вариантта өзгөргөн - дан мүчөсү аркылуу уюшулат. Мис., Жумуштан келдим. Кыш келгендиктен суук боло баштады ж.б. |
| Termin uchun qirg'izcha misol | — |
| Termin uchun qirg'izcha misol manbasi | — |
| Ko'rishlar soni | 9 |