Termin kartochkasi to'liqligi: 60%
| Terminning o'zbekcha nomi | Lug‘at |
| Terminning o'zbekcha etimologiyasi | “Lug‘at” terminining etimologiyasi arab tiliga borib taqaladi. Bu so‘z arabcha لغة (lug‘ah) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “til”, “so‘zlashuv”, “nutq” ma’nolarini anglatadi. Arab tilida lug‘ah muayyan xalqning tili yoki nutq tizimini ifodalash uchun ishlatilgan. O‘zbek tiliga bu so‘z tarixan lug‘at shaklida o‘zlashgan va ma’nosi torayib, “tilning so‘z boyligini jamlagan hamda izohlagan asar”, ya’ni “so‘zlar to‘plami” ma’nosida qo‘llanila boshlagan. Shunday qilib, o‘zbek tilida lug‘at termini ma’lum bir tilning yoki muayyan sohaning so‘zlarini alifbo yoki boshqa tartibda jamlab, ularning ma’nosi, talaffuzi, imlosi, kelib chiqishi yoki tarjimasini ko‘rsatadigan manbani anglatadi. Etimologik jihatdan: arabcha: lug‘ah (لغة) ‒ “til”, “so‘zlashuv”, “nutq”. O‘zbekcha: lug‘at ‒ “so‘zlar majmui”, “so‘zlarning izohi yoki tarjimasi berilgan kitob”. “Lug‘at” termini arab tilidagi lug‘ah so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, o‘zbek tilida “tilning leksik boyligini jamlovchi va izohlovchi manba” degan terminologik ma’noni anglatadi. Bu atama tilshunoslikning leksikografiya sohasida asosiy terminlardan biri hisoblanadi. |
| Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi | Lug‘at ‒ tilning so‘z boyligini ma’lum tartibda jamlab, ularning ma’nosi, imlosi, talaffuzi, grammatik xususiyatlari, kelib chiqishi yoki boshqa tildagi muqobilini izohlab beradigan leksikografik manbadir. Lug‘at tilning leksik tarkibini tizimli ravishda aks ettiradi va undan to‘g‘ri foydalanishga xizmat qiladi. Mazmunan lug‘at so‘zlarning ma’nosini aniqlash, ularning qo‘llanish doirasini ko‘rsatish, adabiy me’yorlarni belgilash hamda til boyligini saqlash va rivojlantirish vazifalarini bajaradi. U nafaqat so‘zlarning izohini beradi, balki ularning uslubiy xususiyatlari, etimologiyasi, talaffuzi va grammatik belgilarini ham yoritishi mumkin. Lug‘atlar vazifasiga ko‘ra turli xil bo‘ladi. Masalan: Izohli lug‘at ‒ so‘zlarning ma’nosini tushuntiradi. Tarjima lug‘ati ‒ bir tildagi so‘zning boshqa tildagi muqobilini beradi. Terminologik lug‘at ‒ muayyan fan yoki soha terminlarini jamlaydi. Imlo lug‘ati ‒ so‘zlarning to‘g‘ri yozilishini ko‘rsatadi. Etimologik lug‘at ‒ so‘zlarning kelib chiqishini izohlaydi. Lug‘at ‒ bu tilning leksik boyligini tizimli ravishda jamlovchi, so‘zlarning ma’nosi va boshqa tilshunoslik xususiyatlarini izohlovchi, ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan leksikografik manbadir. U tilni o‘rganish, me’yorlashtirish va rivojlantirishning asosiy vositalaridan biri hisoblanadi. |
| Termin uchun o'zbekcha misol | — |
| Termin uchun o'zbekcha misol manbasi | — |
| Terminning qirg'izcha nomi | Лексикография |
| Terminning qirg'izcha etimologiyasi | Лексикография термини байыркы грек тилинен келип чыккан эки сөздүн биригишинен түзүлгөн: lexikon (λεξικόν) – «сөздүк», «сөзгө тиешелүү» деген маанини билдирет. Ал lexis (λέξις) – «сөз», «сүйлөө» деген сөздөн келип чыккан. graphō (γράφω) – «жазуу», «жазып көрсөтүү», «сүрөттөө» деген маанини билдирет. Демек, лексикография сөзмө-сөз «сөздөрдү жазып-топтоо жана сүрөттөө» деген маанини берет. |
| Terminning qirg'izcha mazmuniy izohi | Сөздүк (лексикография) – 1) лексика, сөздүк состав, диалект, социалдык топтун, жеке жазуучулардын ж.б. сөздүк составы. 2) сөздү (морфеманы, сөз айкашын, идиомаларды ж.б.) белгилүү бир алфавиттик тартипте жайгаштырган, ал тилдик бирдиктер жөнүндө түшүндүрмө берген же башка тилге которгон же тиешелүү денотат жөнүндө тиешелүү маалымат берген китеп. Сөздүк лингвистикада лексикография деп аталат. Лексикография эки мааниге ээ, биринчиден, Сөздүк түзүүнүн теориялык жоболору, илимий-теориялык изилдөөлөрү болсо, экинчиден, тилдик материалдарды камтыган Сөздүктүн жалпы жыйындысы. Сөздүктөрдүн негизги тибине алфавит тартибинде жайланышкан бир тилдүү түшүндүрмө сөздүк жатат. Сөздүктө сөз маанилери, маанилеринин колдонулушу, сөздүн грамматикалык жана фонетикалык өзгөчөлүгү белгиленет. Сөздүк элдин тилинин белгилүү бир этабына ылайыкталып түзүлөт да, анын өнүгүшүнүн тарыхый шартын чагылдырат жана ошол ар бир этапты берүүдө тилдин тарыхый-этимологиялык шартын эсепке алат, анткени тил коом менен бирдикте өнүгүү, өзгөрүү абалында кыймылда болот. Сөздүктүн жазылуу ыкмасы боюнча сөздүн ар кандай аспектилерин жана катышын чагылдыруучу этимологиялык, сөз жасоо, морфемалык, орфоэпиялык, грамматикалык, синонимдик, антонимдик, орфографиялык, омонимдик, фразеологиялык, паронимдик, жыштык, кери (тетири) ж.б., сөздүн колдонулуу доору боюнча тарыхый сөздүк, тилдин саны боюнча котормо сөздүктөрдүн тиби болот. Ар бир тилдин лексикографиясында түшүнүктөрдү талдап берүү үчүн өзгөчө метатил пайда болот. Мындай метатил формулаларынан тышкары, макалаларды түшүндүрүү, белгилер, кыскартуулардын түрлөрү, шарттуу белгилер (фразеологизмдерди берүү үчүн ромб), ар кандай шрифттер, таблицалар, графикалык иллюстрациялар колдонулат. Ар кандай сөздүк камтыган концепциясына, тибине, көлөмүнө жараша мүнөздөлөт. Анын аспектилерине карата сөздөр тандалып, түшүндүрмөлөрү ишке ашат. Тиешелүү элдин тилдик өзгөчөлүгүнө, лексикографиялык каадасына, Сөздүктүн тибине, максатына лексикографтын көзкарашына жараша түзүлөт. Максатына карата сөздүк энциклопедиялык жана лингвистикалык болуп бөлүнөт. Энциклопедиялык сөздүк илимий реферативдик мүнөздө болот, тармагына жараша иллюстрациялык материалдары катары схемалар, сүрөттөр, карталар, ар кандай фотоматериалдар ж.б. колдонулат. Лингвистикалык сөздүк тибине сөздөрдүн табиятына жараша түшүндүрмө (семантикалык мүнөздөгү), котормо ж.б. кирет. Сөздүктө сөздөрдүн жайланышы анын формасына жараша болот. Сөздүктө полисемия менен омонимиянын белгилениши да маанилүү. Полисемиялык маанилердин жайланышы иерархиялык же кеңири тараган мааниден азыраак колдонулушуна карай жайланышы мүмкүн. Сөздүктүн белгилери (карапайым, оозеки, өтмө., арх., тар., эск., поэт. ж.б.) сөздөрдүн колдонулуш чөйрөсүнө, стилдик өзгөчөлүгүнө карата аныкталат. Тилдик мисалдар сөздүктө тигил же бул сөздүн бар экендигин, маанилеринин бир колдонуудан экинчи мааниге өтүүсүн, жеке жана контексттеги маанилерин тактап, таанып-билүүгө көмөк берет. |
| Termin uchun qirg'izcha misol | — |
| Termin uchun qirg'izcha misol manbasi | — |
| Ko'rishlar soni | 3 |