info@gmail.com +998 99 741 35 23

Lug‘atshunoslik — Лексикография

Termin kartochkasi to'liqligi: 60%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiLug‘atshunoslik
Terminning o'zbekcha etimologiyasiLug‘at‒ arab tilidagi “luġat” (لغة) so‘zidan olingan bo‘lib, “til”, “so‘zlar majmui”, “so‘z boyligi” ma’nolarini anglatadi; -shunos ‒fors tilidagi “šenās” (شناس) so‘zidan kirib kelgan bo‘lib, “biluvchi”, “o‘rganuvchi”, “tadqiq qiluvchi” ma’nolarini bildiradi; -lik ‒ o‘zbek tilidagi so‘z yasovchi qo‘shimcha bo‘lib, fan, soha yoki kasb nomini hosil qiladi. Lug‘atshunoslik so‘zma-so‘z “lug‘atni o‘rganuvchi fan” yoki “lug‘atlar haqidagi fan” degan ma’noni anglatadi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiLug‘atshunoslik ‒ tilshunoslikning lug‘atlar tuzish nazariyasi va amaliyoti bilan shug‘ullanuvchi sohasi bo‘lib, so‘z va iboralarni to‘plash, saralash, tizimlashtirish hamda ularning ma’nosi, talaffuzi, imlosi, grammatik va uslubiy xususiyatlarini izohlash tamoyillarini o‘rganadi. Lug‘atshunoslikda lug‘atlarning tuzilishi, turlari, ularni yaratish metodlari, so‘zlarni tanlash mezonlari, lug‘at maqolalarini tuzish usullari hamda foydalanuvchilarga qulay va ilmiy asoslangan lug‘atlar yaratish masalalari tadqiq etiladi. Mazkur soha izohli, imlo, tarjima, terminologik, frazeologik, etimologik, sinonimlar, antonimlar va boshqa turdagi lug‘atlarni yaratishning ilmiy-uslubiy asoslarini ishlab chiqadi. Lug‘atshunoslik ‒ tilning lug‘at boyligini ilmiy asosda o‘rganish, uni lug‘atlar shaklida tizimlashtirish va amaliy foydalanishga taqdim etish qonuniyatlarini tadqiq qiluvchi tilshunoslik tarmog‘idir. Termin sifatida lug‘atshunoslik tilshunoslikning lug‘atlarni tuzish, ularning nazariy va amaliy asoslarini ishlab chiqish, so‘zlarning ma’nosi, qo‘llanishi, uslubiy xususiyatlari hamda lug‘atlarni yaratish tamoyillarini o‘rganuvchi bo‘limini ifodalaydi. Xalqaro ilmiy adabiyotlarda bu fan leksikografiya (yunoncha lexikos ‒ “so‘zga oid” va “grapho”‒ “yozaman, tasvirlayman”) termini bilan ham yuritiladi. Lug‘atshunoslik nazariy va amaliy yo‘nalishlarga ega bo‘lib, nazariy qismi lug‘at tuzish prinsiplari va metodlarini ishlab chiqadi, amaliy qismi esa turli xil lug‘atlarni yaratish bilan shug‘ullanadi. Masalan: izohli lug‘at, imlo lug‘ati, tarjima lug‘ati.
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomiЛексикография
Terminning qirg'izcha etimologiyasiЛексикография термини байыркы грек тилинен келип чыккан эки сөздүн биригишинен түзүлгөн: lexikon (λεξικόν) – «сөздүк», «сөзгө тиешелүү» деген маанини билдирет. Ал lexis (λέξις) – «сөз», «сүйлөө» деген сөздөн келип чыккан. graphō (γράφω) – «жазуу», «жазып көрсөтүү», «сүрөттөө» деген маанини билдирет. Демек, лексикография сөзмө-сөз «сөздөрдү жазып-топтоо жана сүрөттөө» деген маанини берет.
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohiСөздүк (лексикография) – 1) лексика, сөздүк состав, диалект, социалдык топтун, жеке жазуучулардын ж.б. сөздүк составы. 2) сөздү (морфеманы, сөз айкашын, идиомаларды ж.б.) белгилүү бир алфавиттик тартипте жайгаштырган, ал тилдик бирдиктер жөнүндө түшүндүрмө берген же башка тилге которгон же тиешелүү денотат жөнүндө тиешелүү маалымат берген китеп. Сөздүк лингвистикада лексикография деп аталат. Лексикография эки мааниге ээ, биринчиден, Сөздүк түзүүнүн теориялык жоболору, илимий-теориялык изилдөөлөрү болсо, экинчиден, тилдик материалдарды камтыган Сөздүктүн жалпы жыйындысы. Сөздүктөрдүн негизги тибине алфавит тартибинде жайланышкан бир тилдүү түшүндүрмө сөздүк жатат. Сөздүктө сөз маанилери, маанилеринин колдонулушу, сөздүн грамматикалык жана фонетикалык өзгөчөлүгү белгиленет. Сөздүк элдин тилинин белгилүү бир этабына ылайыкталып түзүлөт да, анын өнүгүшүнүн тарыхый шартын чагылдырат жана ошол ар бир этапты берүүдө тилдин тарыхый-этимологиялык шартын эсепке алат, анткени тил коом менен бирдикте өнүгүү, өзгөрүү абалында кыймылда болот. Сөздүктүн жазылуу ыкмасы боюнча сөздүн ар кандай аспектилерин жана катышын чагылдыруучу этимологиялык, сөз жасоо, морфемалык, орфоэпиялык, грамматикалык, синонимдик, антонимдик, орфографиялык, омонимдик, фразеологиялык, паронимдик, жыштык, кери (тетири) ж.б., сөздүн колдонулуу доору боюнча тарыхый сөздүк, тилдин саны боюнча котормо сөздүктөрдүн тиби болот. Ар бир тилдин лексикографиясында түшүнүктөрдү талдап берүү үчүн өзгөчө метатил пайда болот. Мындай метатил формулаларынан тышкары, макалаларды түшүндүрүү, белгилер, кыскартуулардын түрлөрү, шарттуу белгилер (фразеологизмдерди берүү үчүн ромб), ар кандай шрифттер, таблицалар, графикалык иллюстрациялар колдонулат. Ар кандай сөздүк камтыган концепциясына, тибине, көлөмүнө жараша мүнөздөлөт. Анын аспектилерине карата сөздөр тандалып, түшүндүрмөлөрү ишке ашат. Тиешелүү элдин тилдик өзгөчөлүгүнө, лексикографиялык каадасына, Сөздүктүн тибине, максатына лексикографтын көзкарашына жараша түзүлөт. Максатына карата сөздүк энциклопедиялык жана лингвистикалык болуп бөлүнөт. Энциклопедиялык сөздүк илимий реферативдик мүнөздө болот, тармагына жараша иллюстрациялык материалдары катары схемалар, сүрөттөр, карталар, ар кандай фотоматериалдар ж.б. колдонулат. Лингвистикалык сөздүк тибине сөздөрдүн табиятына жараша түшүндүрмө (семантикалык мүнөздөгү), котормо ж.б. кирет. Сөздүктө сөздөрдүн жайланышы анын формасына жараша болот. Сөздүктө полисемия менен омонимиянын белгилениши да маанилүү. Полисемиялык маанилердин жайланышы иерархиялык же кеңири тараган мааниден азыраак колдонулушуна карай жайланышы мүмкүн. Сөздүктүн белгилери (карапайым, оозеки, өтмө., арх., тар., эск., поэт. ж.б.) сөздөрдүн колдонулуш чөйрөсүнө, стилдик өзгөчөлүгүнө карата аныкталат. Тилдик мисалдар сөздүктө тигил же бул сөздүн бар экендигин, маанилеринин бир колдонуудан экинчи мааниге өтүүсүн, жеке жана контексттеги маанилерин тактап, таанып-билүүгө көмөк берет.
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni2