info@gmail.com +998 99 741 35 23

Nazalizatsiya —

Termin kartochkasi to'liqligi: 30%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiNazalizatsiya
Terminning o'zbekcha etimologiyasiNazalizatsiya – fonetika va fonologiyada qo‘llanadigan xalqaro lingvistik termin bo‘lib, uning etimologik asosi lotincha nasus – “burun” ma’nosidagi so‘zga borib taqaladi. Mazkur asosdan lotin tilida nasalis – “burunga oid, burun bilan bog‘liq” ma’nosidagi sifat shakli yuzaga kelgan. Keyinchalik bu o‘zak Yevropa tillaridagi ilmiy terminologiyaga kirib, fransuz tilidagi nasalisation, ingliz tilidagi nasalization shakllari orqali xalqaro fonetik termin sifatida keng tarqalgan. O‘zbek tilidagi nazalizatsiya termini ham xalqaro ilmiy terminologiyadan o‘zlashgan bo‘lib, uning tarkibidagi “nazal-” qismi “burun, burunga oid” ma’nosini, “-izatsiya” qismi esa muayyan holat yoki xususiyatga ega bo‘lish, jarayonning yuz berishi ma’nosini ifodalaydi. Shunday qilib, terminning umumiy etimologik mazmunini “burunlashish”, “burun orqali talaffuz qilinish xususiyatining yuzaga kelishi” tarzida izohlash mumkin.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiNazalizatsiya – nutq tovushlarining, ayniqsa unli tovushlarning, talaffuzi jarayonida havo oqimining og‘iz bo‘shlig‘i bilan bir qatorda burun bo‘shlig‘i orqali ham o‘tishi natijasida tovushda burun rezonansining paydo bo‘lishi bilan xarakterlanadigan fonetik hodisadir. Oddiy talaffuzda tovush hosil qilinayotganda yumshoq tanglay yuqoriga ko‘tarilib, burun bo‘shlig‘iga boradigan yo‘lni yopadi. Nazalizatsiya vaqtida esa yumshoq tanglay pastga tushadi va burun bo‘shlig‘iga yo‘l ochiladi. Natijada o‘pkadan chiqayotgan havo oqimining ma’lum qismi burun bo‘shlig‘idan o‘tadi. Burun bo‘shlig‘i qo‘shimcha rezonator vazifasini bajarib, tovushning akustik va artikulyatsion xususiyatlarini o‘zgartiradi. Shu sababli bunday tovush burunlashgan tovush sifatida eshitiladi. Nazalizatsiya, ayniqsa, unli tovushlar uchun muhim hodisa hisoblanadi. Burunlashgan unlilar talaffuzida asosiy artikulyatsiya og‘iz bo‘shlig‘ida amalga oshiriladi, biroq unga burun rezonansi ham qo‘shiladi. Shu jihatdan nazalizatsiyani tovushning alohida bir turi emas, balki uning talaffuz xususiyatini o‘zgartiruvchi artikulyatsion-akustik jarayon sifatida baholash mumkin. Nazalizatsiyaning ikki xil ko‘rinishini ajratish mumkin: 1. Fonologik nazalizatsiya – ayrim tillarda nazal va og‘iz orqali talaffuz qilinadigan unlilar bir-biridan ma’no farqlash xususiyatiga ega bo‘ladi. Bunday hollarda nazalizatsiya tilning fonologik tizimida muhim belgi hisoblanadi. 2. Fonetik nazalizatsiya – tovushning qo‘shni nazal undoshlar ta’sirida burunlashib talaffuz qilinishi. Bunda nazalizatsiya ko‘pincha kontekstual xususiyatga ega bo‘ladi. Masalan: [m], [n], [ng] kabi burun undoshlari yonida kelgan ayrim unlilarda burun rezonansi kuchayishi mumkin. Bunday hodisa nazal undoshning ta’sirida yuzaga keladigan kontekstual nazalizatsiya sifatida qaraladi. Nazalizatsiya faqat artikulyatsion jarayon emas, balki akustik jihatdan ham sezilarli hodisadir. Burun bo‘shlig‘ining rezonator sifatida ishtirok etishi tovush spektrini o‘zgartiradi, natijada tovushning tembri o‘ziga xos tus oladi. Shuning uchun nazalizatsiyalangan tovush oddiy, nazalizatsiyalanmagan tovushdan eshitilish jihatidan farq qiladi. Mazkur hodisa fransuz, portugal, polyak kabi ayrim tillarning fonetik-fonologik tizimida muhim o‘rin tutadi. Ayrim tillarda nazal unlilar mustaqil fonemalar sifatida qaralib, og‘iz unlilaridan ma’no farqlash xususiyati bilan ajralib turadi. Boshqa tillarda esa nazalizatsiya mustaqil fonologik birlik emas, balki muayyan fonetik muhit ta’sirida yuzaga keladigan fonetik variant hisoblanadi
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomi—
Terminning qirg'izcha etimologiyasi—
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohi—
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni4