Termin kartochkasi to'liqligi: 60%
| Terminning o'zbekcha nomi | Nisbat kategoriyasi |
| Terminning o'zbekcha etimologiyasi | Nisbat so‘zi arabcha nisba –“munosabat, aloqa, tegishlilik” ma’nolarini bildiradi. Kategoriya esa yunoncha kategoria – “belgilash, tasniflash” ma’nolaridan kelib chiqqan. Tilshunoslikda nisbat kategoriyasi fe’lda harakatning bajaruvchisi va obyekt bilan munosabatini ifodalovchi grammatik kategoriya sifatida qo‘llanadi. |
| Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi | Nisbat kategoriyasi – fe’l orqali ifodalangan harakatning subyekt (bajaruvchi) va obyektga munosabatini ko‘rsatuvchi grammatik kategoriya. Nisbat shaklining o‘zgarishi harakatning kim tomonidan bajarilishi, bajaruvchining harakatda qanday ishtirok etishi yoki harakatning boshqa shaxsga bajartirilishini bildiradi. Hozirgi o‘zbek tilida nisbat kategoriyasining besh turga ajratiladi: 1. Aniq (bosh) nisbat – harakat bevosita ega tomonidan bajariladi: O‘quvchi kitob o‘qidi. 2. O‘zlik nisbat – harakat bajaruvchining o‘ziga qaratiladi: Bola yuvindi. 3. Majhul nisbat – harakat bajaruvchisi noma’lum yoki gapda ko‘rsatilmaydi: Kitob o‘qildi. 4. Orttirma nisbat – ega harakatni boshqa shaxsga bajartiradi: O‘qituvchi o‘quvchiga matnni yozdirdi. 5. Birgalik nisbat – harakat ikki yoki undan ortiq bajaruvchi tomonidan birgalikda amalga oshiriladi: Do‘stlar suhbatlashishdi. Nisbat shakllari, asosan, maxsus fe’l qo‘shimchalari orqali hosil qilinadi. Masalan: o‘zlik va majhul nisbatda -in, -il, birgalik nisbatda -ish, orttirma nisbatda esa -t, -dir, -tir, -iz, -giz kabi shakllardan foydalaniladi. Aniq nisbatda maxsus nisbat qo‘shimchasi bo‘lmaydi va u nol shakl orqali ifodalanadi. Nisbat shakllari fe’lning sintaktik imkoniyatlariga ham ta’sir qiladi. Masalan: Shoir she’r yozdi gapida shoir harakatning bevosita bajaruvchisi bo‘lsa, O‘qituvchi o‘quvchiga she’r yozdirdi gapida harakatni bajartiruvchi va bevosita bajaruvchi farqlanadi. |
| Termin uchun o'zbekcha misol | — |
| Termin uchun o'zbekcha misol manbasi | — |
| Terminning qirg'izcha nomi | Ыӊгай |
| Terminning qirg'izcha etimologiyasi | Ыӊгай категориясы эки сөздөн түзүлгөн: «Ыңгай» сөзү – ылайыктуулук, ыңгайлуулук, ылайык абал, жол-жобо деген түшүнүктөрдү билдирет. Ал эми «категория» термини грек тилиндеги katēgoria — «белги, мүнөздөмө, түшүнүк» деген мааниден келип, тил илиминде белгилүү бир грамматикалык маанини жана аны туюнтуучу формалардын системасын билдирет. |
| Terminning qirg'izcha mazmuniy izohi | Ыӊгай категориясы кыймыл-аракеттин чындыкта аткарылышына карата сүйлөөчүнүн мамилесин билдирет. Чындыкка карата бул мамилени билдирүү үчүн кыргыз тилинде беш ыңгай колдонулат: баяндагыч, буйрук, шарт, тилек, ниет. Баяндагыч ыңгай өткөн чак, учур чак, келер чак, түрүндө кыймыл-аракеттин аткарылышын ачык көрсөтөт: окудум, окуйм, окуйт. Мүчөлөрү: -а, -ды, -ган, -ыптыр, -чы ж.б. Буйрук ыңгай сүйлөөчүнүн тыңдоочуга же тыңдоочу аркылуу 3-жакка карата буйруу иретинде жасаган мамилени баяндайт. Буйрук ыңгайды этиштин негизги формасы уюштурат, Тубаса этиштер –оку, жаз, бол, бүт ж.б. –гын,-гыла, -ыңыз, -сын, -ыш+сын, гы+ла мүчөлөрү да жалганат. Шарттуу ыңгай – аракет-кыймылдын иш жүзүнө ашырылышы үчүн шарт болуп түшкөн этиш. Мүчөсү –са. М: келсе, алса, ичсе, жатса, кайтса, айтса, ж.б. Тилек ыңгай - сүйлөөчүнүн башкаларга каалаган каалоосу (оң же терс мааниде) ар башка, ар түркүн болгондугуна байланыштуу, аны уюштуруучу мүчөлөр да ар башка – айын/йы, -гай+эле. Мисалы: барайын, жөнөйүн, келгей эле, ж.б. Ниет ыңгай - аракет-кыймылдын жүзөгө ашырылышына карата сүйлөөчүнүн ниетин билдирет. Негизги мүчөсү –мак, - макчы. Мисалы: көрмөк, сунуштамак, айтмакчы, сурамакчы ж.б. ________________________________________ |
| Termin uchun qirg'izcha misol | — |
| Termin uchun qirg'izcha misol manbasi | — |
| Ko'rishlar soni | 4 |