info@gmail.com +998 99 741 35 23

Payt ergash gap — Мезгил багыныңкы сүйлөм

Termin kartochkasi to'liqligi: 60%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiPayt ergash gap
Terminning o'zbekcha etimologiyasiPayt ergash gap termini payt va ergash gap qismlaridan tashkil topgan. Payt so‘zi arabcha vaqt ma’nosidagi birlik bilan bog‘liq bo‘lib, “muayyan vaqt, fursat, zamon” mazmunini anglatadi. Ergash so‘zi turkiy ergashmoq fe’li bilan bog‘liq bo‘lib, “biror narsaga yoki shaxsga qo‘shilib borish, unga bog‘lanish” ma’nolarini bildiradi. Gap esa grammatik jihatdan tugallangan fikrni ifodalovchi sintaktik birlikdir. Shu asosda payt ergash gap atamasi “bosh gapdagi ish-harakatning bajarilish vaqtini bildiruvchi va unga sintaktik jihatdan bog‘langan ergash gap” mazmunini anglatadi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiPayt ergash gap – qo‘shma gap tarkibida bosh gapda ifodalangan ish-harakat yoki holatning qachon, qachongacha, qachondan boshlab, qaysi vaqtda yuz berganini yoki yuz berishini bildiruvchi ergash gap turidir. U bosh gapdagi voqea-hodisaning vaqt doirasini aniqlab, bosh gapga mazmunan va grammatik jihatdan bog‘lanadi. Payt ergash gaplar ko‘pincha qachon, qachongacha, qachondan beri, qay vaqtda kabi so‘roqlarga javob bo‘ladi. Masalan: Bahor kelganda, dalalarda ishlar qiziydi. Bu gapda Bahor kelganda qismi bosh gapdagi ishlar qiziydi harakatining qachon sodir bo‘lishini bildirganligi uchun payt ergash gap hisoblanadi. Payt ergash gap bosh gap bilan turli vositalar orqali bog‘lanishi mumkin. Jumladan, -ganda, -guncha, -ganida kabi fe’l shakllari hamda qachon, qachonki, toki kabi vositalar qo‘llanadi. Masalan: Qachonki bilimga intilsang, shunda maqsadingga erishasan. Bu misolda Qachonki bilimga intilsang qismi bosh gapdagi harakatning yuzaga kelish shart-sharoiti bilan birga uning vaqt munosabatini ham ko‘rsatadi. Payt ergash gapning asosiy xususiyati shundaki, u bosh gapdagi voqea-hodisaning vaqtini aniqlaydi. Shu jihatdan u sabab, shart, maqsad, o‘rin va boshqa ergash gap turlaridan farqlanadi.
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomiМезгил багыныңкы сүйлөм
Terminning qirg'izcha etimologiyasiМезгил багыныңкы сүйлөм үч сөздөн турат: «Мезгил» – убакыт; «багыныңкы» – негизги бөлүккө баш ийген; «сүйлөм» – бүткөн ойду билдирген синтаксистик бирдик. Термин баш сүйлөмдөгү кыймыл-аракеттин убактысын билдирген багыныңкы бөлүктү туюнтат.
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohiМезгил багыныңкы сүйлѳм багыныңкы байланыштагы татаал сүйлѳмдүн туту¬мунда туруп, баш сүйлѳмдѳгү кыймыл-аракеттин, кубулуштун болгон, болуп жаткан же боло турган мезгилин билдирет. Адатта, багыныңкы сүйлѳмдѳрдүн грам¬матикалык маанисин аныктоодо ага кара¬та суроо берилет. Суроо берүүдѳ баш сүйлѳм таяныч катары алынат да, берилген суроого багыныңкы сүйлѳм жооп болуп түшѳт. Мезгил багыныңкы сүйлѳм дайыма ка¬чан? качанга чейин? качантан бери? де¬ген сыяктуу суроолорго жооп берет. Миса-лы: Бороон басаңдагандан кийин, кой-эчкилерге чѳп чачылды. - Кой-эчкилерге качан чѳп чачылды? - Бороон басаңдагандан кийин. Мында качан? деген суроо баш сүйлѳмгѳ таянып берилди да ал суроого багыныңкы сүйлѳм жооп болуп түштү. Качан? деген суроого жооп берип, баш сүйлѳмдѳгү иш-аракеттин аткарылган мезгилин билдирип турат, бул - мезгил багыныңкы сүйлѳм. Мезгил багыныңкы сүйлѳм баш сүйлѳм менен дайыма ѳзүнүн баяндоочтук формасы аркылуу байланышат. Бул үчүн багыныңкы сүйлѳмдүн баяндоочуна ар түрдүү грамматикалык каражаттар кошулуп айтылат. Ал каражаттар, биринчиден, багыныңкы сүйлѳм менен баш сүйлѳмдү ѳз ара байланыштыруу үчүн кызмат кылат, экинчиден багыныңкы, сүйлѳмгѳ мезгилдик маани да берип турат. Бирок дайым эле багыныңкы сүйлѳмдүн баяндоочуна кошу¬луп айтылган грамматикалык формага карап, ал сүйлѳмдүн маанисин аныктоого мүмкүнчүлүк боло бербейт. Себеби айрым грамматикалык формалар кѳп маанилүү. Мисалы, -ганча формасындагы чакчыл кээде мезгил багыныңкы сүйлѳмдү уюштурса, кээде салыштырма багыныңкыны уюш¬турат; -са формасындагы этиш кѳбүнчѳ шартуу багыныңкы, кээде мезгил багыныңкы сүйлѳмдү уюштурат ж.б. Ошондуктан багыныңкы сүйлѳмдүн түрлѳрүн аныктоо¬до алардын жалаң гана баяндоочтук формасына кѳңүл бурбастан, ал татаал сүйлѳмдүн жалпы структурасына, лексикалык тутумуна жана компоненттеринин ортосундагы грамматикалык, семантикалык катыштын мүнѳзүнѳ да кѳңүл буруу зарыл.
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni3