info@gmail.com +998 99 741 35 23

Shart ergash gap — Шарттуу багыныңкы татаал сүйлөм

Termin kartochkasi to'liqligi: 60%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiShart ergash gap
Terminning o'zbekcha etimologiyasi“Shart ergash gap” termini shart, ergash va gap so‘zlaridan tashkil topgan. Shart so‘zi arabcha sharṭ (شرط) so‘zidan o‘zlashgan bo‘lib, “biror ishning amalga oshishi uchun zarur bo‘lgan holat”, “talab”, “muayyan sharoit” ma’nolarini bildiradi. Ergash so‘zi o‘zbekcha ergashmoq fe’lidan hosil bo‘lgan bo‘lib, “biror narsaga bog‘lanmoq”, “izidan bormoq”, “bo‘ysunmoq” kabi ma’nolarni anglatadi. Gap so‘zi esa arabcha qawl bilan bog‘liq turkiy grammatik an’anada qo‘llanadigan birlik bo‘lib, tilshunoslikda tugallangan fikrni ifodalovchi sintaktik birlikni bildiradi. Termin tarkibidagi ergash komponenti gapning boshqa bir gapga grammatik va mazmuniy jihatdan tobeligini ifodalaydi. Shu asosda shart ergash gap atamasi “bosh gapda ifodalangan voqea-hodisaning yuzaga kelish shartini bildiruvchi, unga tobe gap” ma’nosini anglatadi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiShart ergash gap – qo‘shma gap tarkibida bosh gapda ifodalangan voqea-hodisaning amalga oshishi yoki oshmasligi uchun shart bo‘lgan holatni bildiruvchi ergash gap turi. Shart ergash gap bosh gapdagi mazmunni izohlamaydi, balki undagi harakat yoki holatning qanday shart asosida yuzaga kelishini ko‘rsatadi. Masalan: Agar vaqtim bo‘lsa, kutubxonaga boraman. Ko‘p o‘qisang, yaxshi natijaga erishasan. Mehnat qilsang, maqsadingga yetasan. Birinchi gapda “vaqtim bo‘lsa” qismi – shart ergash gap, “kutubxonaga boraman” qismi esa bosh gapdir. Ergash gapdagi vaqtning bo‘lishi bosh gapdagi kutubxonaga borish harakatining shartini bildiradi. Shart ergash gap ko‘pincha -sa shart shakli yordamida hosil qilinadi: kelsa, borsa, o‘qisa, ishlasa, aytsa. Shuningdek, agar, basharti, mabodo, bordiyu kabi shart ma’nosini kuchaytiruvchi vositalar bilan ham qo‘llanishi mumkin: “Agar yaxshi o‘qisang, imtihondan muvaffaqiyatli o‘tasan”. Shart ergash gapning asosiy xususiyati – ergash gapdagi shart bilan bosh gapdagi natija o‘rtasida mazmuniy munosabat mavjudligi. Ya’ni ergash gapda ma’lum bir shart ilgari suriladi, bosh gapda esa shu shart asosida yuzaga keladigan voqea yoki harakat ifodalanadi. Shart ergash gap bosh gapga shart, shart-natija munosabati orqali bog‘lanadi. Bunda ergash gap bosh gapdan oldin ham, keyin ham kelishi mumkin: 1. Agar yaxshi tayyorlansang, imtihondan yaxshi natija olasan. 2. Imtihondan yaxshi natija olasan, agar yaxshi tayyorlansang. Shart ergash gap bosh gap bilan mazmuniy va grammatik jihatdan uzviy bog‘langan bo‘ladi. Shu sababli u mustaqil holda to‘liq fikrni ifodalash uchun emas, balki bosh gap bilan birgalikda qo‘llanishi bilan xarakterlanadi.
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomiШарттуу багыныңкы татаал сүйлөм
Terminning qirg'izcha etimologiyasiШарттуу багыныңкы татаал сүйлөм деген аталыш төрт сөздөн туруп, «негизги сүйлөмдө айтылган кыймыл-аракеттин ишке ашышын белгилүү бир шартка байланыштырган, багыныңкы жана баш сүйлөмдөн турган татаал сүйлөм» деген түшүнүктү билдирет.
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohiБир катар багыныңкы байланыштагы татаал сүйлѳмдѳрдүн тутумундагы багыныңкы сүйлѳмү, ѳзүнүн ички маанисине карай, баш сүйлѳмдѳгү окуянын, иш-аракеттин орундалышына же орундалбай калышына түрткү болгон шартты билдирет. Башкача айтканда, баш сүйлѳмдѳгү ой-пикир багыныңкы сүйлѳмдѳгү шартка ка¬рата орундалат же орундалбай калат. Мисалы: Жыйырма күн эле жакшылап баксаңар, ушул кѳтѳрүм аттардын ар бири оюн салып чыга келет (Ч.А.). Жамгыр жаабаса, жер кѳгѳрбѳйт. Мында курсив менен терилген багыныңкы сүйлѳмдѳр баш сүйлѳмдѳ айтылган ой¬дун, кубулуштун аткарылышына же аткарылбай калышына себепчи болуп турган шартты билдирип турат. Баш сүйлѳмдѳ айтылган ойдун, окуянын, кыймыл-аракеттин, кубулуштун орундалуу (же орундалбай калуу) шартын билдирип турган багыныңкы сүйлѳм шарттуу багыныңкы сүйлѳм деп аталат. Шарттуу багыныңкылуу татаал сүйлѳмдѳрдүн синтаксистик компоненттеринин ортосундагы маанилик катыш түрдүүчѳ болот. Кээ бирѳѳлѳрү багыныңкы сүйлѳм билдирген шарт орундалса, баш сүйлѳмдѳгү кыймыл-аракеттин аткарылышы реалдуу (чындыкта боло турган) нерсе экендигин билдирет: Эптеп буту басса, жѳжѳдѳй кылып ээрчитип алам (А.Т.). Башка бир татаал сүйлѳмдѳрдѳ да баш сүйлѳм менен багыныңкы сүйлѳм маани жагынан ѳз ара шарттык катышта болот. Бирок багыныңкы сүйлѳмдѳгү шарт аткарылбаган себептүү баш сүйлѳмдѳгү кыймыл-аракет да иш жүзүнѳ ашпаган болот. Мисалы: Эгер мен алыстан сенин карааныңды кѳргѳн болсом, сѳзсүз, сага кайрылып келмекмин. Бул багыныңкы байланыштагы татаал сүйлѳмдүн компоненттери маани жагынан ѳз ара шарттык катышта: биринчиси шарт¬ты билдирсе, экинчиси андан кийин чыга турган натыйжаны билдирип турат. Бирок анткени менен, мында багыныңкы сүйлѳмдѳ кѳрсѳтүлгѳн ал шарт турмушка (чындыкка) ашкан эмес (б.а. «анын караанын алыстан керген эмес»), ошол себептүү баш сүйлѳмдѳгү кыймыл-аракет да аткарылбай калган (б.а., «ага кайрылып келген эмес»).
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni3