Termin kartochkasi to'liqligi: 60%
| Terminning o'zbekcha nomi | Shaxs-son kategoriyasi |
| Terminning o'zbekcha etimologiyasi | “Shaxs-son kategoriyasi” termini “shaxs” + “son” + “kategoriya” so‘zlaridan tashkil topgan. Shaxs so‘zi arabcha shakhs – “kishi, inson, individ” ma’nosini anglatadi. Son so‘zi arabcha ṣin emas, balki ‘adad tushunchasi bilan bog‘liq bo‘lib, tilshunoslikda predmet yoki harakatning birlik yoki ko‘plik holatini bildiruvchi grammatik tushunchani ifodalaydi. Kategoriya so‘zi yunoncha katēgoria – “belgi, hukm, ta’rif” ma’nolaridan kelib chiqqan bo‘lib, tilshunoslikda umumiy grammatik ma’noga ega bo‘lgan va shu ma’noni ifodalovchi shakllar tizimini bildiradi. Shaxs-son kategoriyasi termini grammatik shaxs va son ma’nolarining yagona grammatik tizim sifatida ifodalanishini anglatadi. |
| Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi | Shaxs-son kategoriyasi – harakat yoki holatning so‘zlovchi, tinglovchi yoki nutqdan tashqaridagi shaxsga hamda uning birlik yoki ko‘plikka munosabatini ifodalovchi grammatik kategoriya. Bu kategoriya, ayniqsa, fe’lga xos bo‘lib, fe’l ifodalagan harakatning kim tomonidan bajarilayotganini va bajaruvchining bir yoki bir nechta ekanligini ko‘rsatadi. Shaxs-son kategoriyasi ikki o‘zaro bog‘liq grammatik ma’noni birlashtiradi: 1. Shaxs ma’nosi – harakatning so‘zlovchi, tinglovchi yoki boshqa shaxsga tegishliligini bildiradi: I shaxs – so‘zlovchi: men bordim, biz bordik; II shaxs – tinglovchi: sen bording, siz bordingiz; III shaxs – nutqdan tashqaridagi shaxs yoki predmet: u bordi, ular bordilar. 2. Son ma’nosi – harakat bajaruvchisining birlik yoki ko‘plikda ekanini bildiradi: birlik: bordim, bording, bordi; ko‘plik: bordik, bordingiz, bordilar. O‘zbek tilida shaxs-son ma’nosi, asosan, fe’l kesimga qo‘shiladigan shaxs-son qo‘shimchalari yoki tegishli grammatik shakllar orqali ifodalanadi. Masalan: o‘qidim shaklida -m I shaxs birlikni, o‘qiding shaklida -ng II shaxs birlikni, o‘qidik shaklida -k I shaxs ko‘plikni bildiradi. Shaxs-son kategoriyasi fe’lning boshqa grammatik kategoriyalari bilan ham uzviy bog‘langan. U zamon, mayl, nisbat kabi kategoriyalar bilan birgalikda fe’lning grammatik shaklini hosil qiladi: kel-di-m, kel-sa-ng, bor-a-man, yoz-ing. Bunda fe’lning asosiy leksik ma’nosi saqlangan holda, unga shaxs va son bilan bog‘liq grammatik ma’no qo‘shiladi. Shaxs-son kategoriyasining muhim xususiyatlaridan biri – shaxs ma’nosining faqat fe’l orqali emas, balki gapning boshqa tarkibiy qismlari bilan munosabatda ham anglashilishidir. Masalan: Men kitob o‘qidim gapida men olmoshi I shaxsni ochiq ifodalasa, Kitob o‘qidim gapida shaxs alohida so‘z bilan ifodalanmagan, ammo o‘qidim fe’lining shakli orqali bajaruvchining men ekanligi anglashiladi. Shaxs-son kategoriyasi ega va kesim o‘rtasidagi grammatik munosabatni shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Masalan: Men keldim, Sen kelding, U keldi gaplarida kesim shakli ega bilan shaxs va son jihatidan munosabatga kirishadi. Shu sababli shaxs-son kategoriyasi o‘zbek tilidagi predikativlikni ifodalovchi muhim grammatik vositalardan biri hisoblanadi. Biroq III shaxs birlikda shaxs-son ko‘rsatkichi ayrim fe’l shakllarida nol ko‘rsatkich bilan ifodalanishi mumkin: u keldi, u yozdi, u o‘qidi. III shaxs ko‘plikda esa -lar shakli qo‘llanadi: ular keldilar, talabalar o‘qidilar. Shaxs-son kategoriyasini shaxs kategoriyasi yoki son kategoriyasi bilan aynanlashtirmaslik kerak. Shaxs kategoriyasi faqat harakatning qaysi shaxsga tegishliligini, son kategoriyasi esa birlik-ko‘plik munosabatini bildiradi. Shaxs-son kategoriyasi esa ushbu ikki grammatik ma’noni o‘zaro bog‘langan holda ifodalovchi yaxlit grammatik kategoriya hisoblanadi. |
| Termin uchun o'zbekcha misol | — |
| Termin uchun o'zbekcha misol manbasi | — |
| Terminning qirg'izcha nomi | Жак категориясы |
| Terminning qirg'izcha etimologiyasi | Жак категориясы термини эки сөздөн куралып, сүйлөшүү актысынын катышуучуларын (субъекттерин) грамматикалык топторго жиктеп, алардын кыймыл-аракет менен болгон байланышын көрсөтүүчү тутум. |
| Terminning qirg'izcha mazmuniy izohi | Жак категориясы кыймыл-аракеттин субъектиге (ишти аткаруучуга) карата болгон катышын билдирет. Кыргыз тилинде үч жак бар: I жак (сүйлөөчү жана ал тараптагылар), II жак (тыңдоочу жана ал тараптагылар), III жак (сөзгө катышпаган, бирок ал (алар) жөнүндө сөз жүрүп жаткан адам же башка зат). Ар бир жактын өзүнө тиешелүү жак мүчөлөрү бар. Алар жакты билдирүү менен бирге, бир эле учурда сандык өзгөчөлүктөрдү, (жекелик, көптүк түрдү) да туюндурат: сен барган-сың, силер барган-сыңар, мен барыптыр-мын, биз барган-быз. Бул этиштерге жалганган жак уландылар кыймыл-аракеттин кайсы жактагы субъект тарабынан аткарылгандыгын жана алардын сандык өзгөчөлүгүн (жекелик же көптүк санда экендигин) билдирип турат. |
| Termin uchun qirg'izcha misol | — |
| Termin uchun qirg'izcha misol manbasi | — |
| Ko'rishlar soni | 3 |