info@gmail.com +998 99 741 35 23

Shaxsi aniq gap — Белгилүү жактуу сүйлөм

Termin kartochkasi to'liqligi: 60%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiShaxsi aniq gap
Terminning o'zbekcha etimologiyasiShaxsi aniq gap” termini “shaxs” + “aniq” + “gap” so‘zlarining birikishidan hosil bo‘lgan. Shaxs so‘zi arabcha shakhs – “kishi, inson, individ” ma’nolarini anglatadi. Aniq so‘zi arabcha kelib chiqishga ega bo‘lib, “ravshan, ma’lum, belgilangan” ma’nolarini bildiradi. Gap esa tilshunoslikda nisbiy tugallangan fikrni ifodalovchi, predikativlik va intonatsion tugallikka ega bo‘lgan sintaktik birlikdir. Termin tarkibidagi “shaxsi aniq” birikmasi gapda harakat yoki holatning bajaruvchisi shaxs-son shakli orqali aniq anglashilishini bildiradi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiShaxsi aniq gap –grammatik jihatdan ish-harakat yoki holatning bajaruvchisi aniq bo‘lib, u gap tarkibida alohida ega sifatida ifodalanmasa ham, kesimning shaxs-son shakli orqali kim yoki kimlar ekanligi aniqlanadigan bir tarkibli gap turi. Bunday gaplarda asosiy grammatik va mazmuniy yuk kesim zimmasiga tushadi. Kesim tarkibidagi shaxs-son ko‘rsatkichi gapda yashirin holda turgan egani aniqlash imkonini beradi. Shaxsi aniq gaplarda ega ko‘pincha tushiriladi, chunki uning kimligi kesimdan bevosita anglashiladi. Ayniqsa, fe’l kesimning shaxs-son shakllari bajaruvchini aniqlashda muhim grammatik vosita hisoblanadi. Masalan: Bordim gapida -m qo‘shimchasi ish-harakatni bajaruvchi I shaxs birlik – men ekanini; Bording gapida -ng ko‘rsatkichi II shaxs birlik – senni; Bordik gapida -k ko‘rsatkichi esa I shaxs ko‘plik – bizni anglatadi. Shaxsi aniq gapning muhim belgisi shundaki, gapda ega grammatik jihatdan ifodalanmagan bo‘lsa-da, uni kesim shakliga qarab tiklash mumkin. Shu sababli bunday gaplar mazmunan egasiz yoki bajaruvchisi noma’lum gaplar hisoblanmaydi. Aksincha, harakat bajaruvchisi nutq vaziyatidan yoki kesimning grammatik shaklidan aniq belgilanadi. Masalan: 1. Bugun kutubxonaga bordim. → Men bordim. 2. Ertaga uchrashamiz. → Biz uchrashamiz. 3. Vazifangizni vaqtida bajaring. → Siz bajaring. 4. Bu kitobni diqqat bilan o‘qing. → Siz o‘qing. 5. Yangi mavzuni tushuntirdik. → Biz tushuntirdik. Shaxsi aniq gaplarda kesim, asosan, fe’lning aniqlik, buyruq-istak va boshqa mayl shakllari orqali ifodalanadi. Bunda shaxs-son kategoriyasi bajaruvchini belgilashda asosiy grammatik vosita bo‘ladi. Masalan: Keldim, Kelding, Keldik, Keling, O‘qing kabi shakllarda harakat bajaruvchisi kesimning grammatik shakli orqali aniqlanadi. Shaxsi aniq gaplar shaxsi noaniq gap va shaxsi umumlashgan gaplardan farqlanadi. Shaxsi noaniq gapda harakat bajaruvchisi noma’lum yoki muhim emas: Eshikni taqillatishdi. Shaxsi umumlashgan gapda esa harakat muayyan bir shaxsga emas, umumga xos tarzda ifodalanadi: Yaxshilik qilsang, yaxshilik ko‘rasan. Shaxsi aniq gapda esa bajaruvchi muayyan shaxs sifatida aniqlanadi: Bugun imtihonga kirdim. Shaxsi aniq gaplarning nutqdagi asosiy vazifasi – bajaruvchini qayta-qayta ega sifatida takrorlamasdan, fikrni ixcham va tabiiy ifodalashdir. Shu jihatdan ular o‘zbek tilida, ayniqsa, dialogik nutqda, buyruq-istak mazmunidagi gaplarda, kundalik so‘zlashuvda hamda badiiy va publitsistik uslubda faol qo‘llanadi.
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomiБелгилүү жактуу сүйлөм
Terminning qirg'izcha etimologiyasiБелгилүү жактуу сүйлөм термини үч сөздөн туруп, баяндоочтун жактык формасынан ким аткарып жатканы так белгилүү болгон бир тутумдуу сүйлөм дегенди билдирет.
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohiБир тутумдуу сүйлөмдүн бул түрү да, башка түрлөрү сыяктуу эле, сүйлөмдүн баяндооч мүчөсүнүн тобунан уюшулат; сүйлөм тизмегинде грамматикалык ээси катышпайт жана аны катыштырып айтууга мүмкүн да болбой калган. Ушуну менен бирге, белгилүү жактуу сүйлөм бир тутумдуу сүйлөмдүн башка түрлөрүнөн айрым белгилери боюнча айырмаланып да турат. Мисалы, белгисиз жактуу сүйлөмдө кыймыл-аракеттин белгисиз, кимдир бирөө тарабынан аткарылгандыгы сезилип турса, жалпылама жактуу сүйлөмдө кыймыл-аракетти аткаруучу жак жалпыланган мааниде болуп, үч жакты тең ичине камтыйт, жаксыз сүйлөмдө аракет кылуучу жак такыр эле белгисиз болот. Белгилүү жактуу сүйлөмдөрдө да кыймыл-аракетти аткаруучу жак, б.а., грамматикалык ээси катышпайт. Анткени менен ээнин кайсы сөз экендиги сүйлөмдүн баяндоочунун аягындагы жак мүчө аркылуу белгилүү болуп турат. Бирок, ошондой болсо да, андай түзүлүштөгү сүйлөмдөргө тиешелүү ээсин катыштырып айтуунун зарылчылыгы жок болуп калган жана аны катыштырып айтууга мүмкүн да болбой калган. Анткени мындай структурадагы сүйлөмдөрдө грамматикалык ээнин катыштырылбай айтылышынын өзү белгилүү бир нормага айланып, калыпташып кеткен. Эгерде мындай сүйлөмдөрдө ээсин күч менен сүйлөм ичине кошуп айтсак; анда сүйлөм стилдик жагынан жана түзүлүшү жагынан айрым өзгөрүүлөргө дуушар болот. Мисалы: Малдын башын урдум! Дүйнөнү сууга салдым, журт! (Т.С.). Маани жагынан өз ара байланыштуу келген эки сүйлөмдө тең грамматикалык ээси катыштырылбай айтылган, бирок баяндоочунун аягындагы биринчи жактын -м мүчөсү аркылуу аракет кылуучу жак I жакты билдирүүчү «мен» деген жактама ат атооч экендиги белгилүү болуп турат.
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni4