info@gmail.com +998 99 741 35 23

Shaxsi noma’lum gap — Белгисиз жактуу сүйлөм

Termin kartochkasi to'liqligi: 60%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiShaxsi noma’lum gap
Terminning o'zbekcha etimologiyasi“Shaxsi noma’lum gap” termini “shaxs” + “noma’lum” + “gap” so‘zlarining birikishidan hosil bo‘lgan. Shaxs so‘zi arabcha shakhs – “kishi, inson, individ” ma’nolarini anglatadi. Noma’lum so‘zi “ma’lum bo‘lmagan, aniqlanmagan” ma’nosini bildiradi; u “no-” inkor old qo‘shimchasi va “ma’lum” so‘zining birikishidan shakllangan. Gap esa tilshunoslikda nisbiy tugallangan fikrni ifodalovchi, predikativlik va intonatsion tugallikka ega bo‘lgan sintaktik birlikdir. Shunga ko‘ra, “shaxsi noma’lum gap” atamasi harakat yoki holatni bajaruvchi shaxsning aniq ko‘rsatilmaganligini ifodalaydi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiShaxsi noma’lum gap – ish-harakat yoki holatning bajaruvchisi gapda grammatik jihatdan ega sifatida ifodalanmaydigan va kim tomonidan bajarilgani noma’lum yoki nutq uchun muhim bo‘lmagan bir tarkibli gap turi. Bunday gaplarda asosiy e’tibor harakatning o‘ziga qaratiladi, harakatni bajaruvchi shaxs esa aniqlashtirilmaydi. Shaxsi noma’lum gapning asosiy grammatik belgisi – kesimning uchinchi shaxs ko‘plik shaklida kelishi va bajaruvchining noma’lumligi yoki noaniqligidir. Masalan: Eshikni taqillatishdi gapida taqillatishdi kesimi III shaxs ko‘plik shaklida bo‘lib, eshikni kim taqillatgani aniq emas. Ko‘chada yangi bino qurishmoqda gapida ham qurayotgan shaxslar aniq ko‘rsatilmagan. Misollar: 1.Eshikni taqillatishdi. – taqillatgan shaxslar noma’lum. 2.Bugun universitetda yangi qaror e’lon qilishdi. – qarorni kim e’lon qilgani ko‘rsatilmagan. 3.Ko‘chamizda yangi uy qurishmoqda. – quruvchilar aniq ko‘rsatilmagan. 4.Sizni direktor huzuriga chaqirishyapti. – chaqirayotgan shaxs yoki shaxslar ko‘rsatilmagan. 5.Bu xabarni hammaga yetkazishdi. – xabarni kim yetkazgani noma’lum. Shaxsi noma’lum gaplarda bajaruvchini aniqlashning imkoni bo‘lmasligi yoki uni aniqlashning nutq nuqtayi nazaridan ahamiyatsizligi muhim hisoblanadi. Shu sababli bunday gaplarda kesimning III shaxs ko‘plik shakli ko‘pincha umumiy bajaruvchini ifodalash uchun xizmat qiladi. Shaxsi noma’lum gapni shaxsi aniq gapdan farqlash muhim. Shaxsi aniq gapda bajaruvchi kesim shakli orqali aniq belgilanadi: Bugun kutubxonaga bordim → men bordim. Shaxsi noma’lum gapda esa bajaruvchini kesim shakli orqali aniqlab bo‘lmaydi: Bugun kutubxonaga yangi kitoblar olib kelishdi → kim olib kelgani noma’lum. Shuningdek, shaxsi noma’lum gapni shaxsi umumlashgan gap bilan ham aralashtirmaslik kerak. Shaxsi noma’lum gapda muayyan harakatning bajaruvchisi noma’lum bo‘ladi, shaxsi umumlashgan gapda esa fikr umumga, har qanday shaxsga xos tarzda ifodalanadi: Yaxshilik qilsang, yaxshilik ko‘rasan.
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomiБелгисиз жактуу сүйлөм
Terminning qirg'izcha etimologiyasiБелгисиз жактуу сүйлөм үч сөздөн туруп, кыймыл-аракеттин аткаруучусу сүйлөмдө ачык көрсөтүлбөй, ким тарабынан аткарылганы белгисиз же маанилүү эмес болгон бир тутумдуу сүйлөмдү билдирет.
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohiБир тутумдуу сүйлөмдүн айрым бир түрлөрүндө кыймыл-аракетти аткаруучу грамматикалык ээси сүйлөмдүн мазмунунан ачык эмес, бүдөмүк элестелип турат да, сүйлөмдүн структуралык негизин III жактагы этиштик баяндоочу жана аны менен байланышып келген айкындооч мүчөлөрү (баяндоочтун тобу) түзөт. Мисалы: Жаңы тигилген көчөттү сындырып кетиптир. Биздин чарбада аны алдыңкы саанчы катары билишет («СК»). Бул сүйлөмдөр III жактагы этиштик баяндоочтун жана ал баяндооч менен байланышып айтылган айкындооч мүчөлөрдүн (баяндоочтун тобунун) катышуусу менен уюшулган. Бул эки сүйлөмдө тең баяндооч билдирген кыймыл-аракетти аткаруучу грамматикалык ээ (субъект) жок, ал ачык көрсөтүлгөн эмес жана аны конкреттүү көрсөтүүнүн зарылчылыгы да жок. Жогорку сүйлөмдөрдүн баяндоочторунун III жакта тургандыгына карап, алардын грамматикалык ээси III жак маанисиндеги ат атооч болот деп кесе айтууга да болбойт. Анткени бул сүйлөмдөрдө кыймыл-аракетти аткаруучу жак ачык, конкреттүү көрсөтүлгөн эмес. Ошол себептүү, мисалы, «Жаңы тигилген көчөттү сындырып кетиптир» деген сүйлөмдүн грамматикалык ээси ал деген ат атоочту, же болбосо балдар, мал, Асан ж.б. деген өңдүү зат атоочтордун бири болобу - ал биз үчүн белгисиз көрүнүш. Ошондой эле «Биздин чарбада аны алдыңкы саанчы катары билишет» деген сүйлөмдө да ээнин милдетин «жумушчулар» же «эл», же болбосо, «чарба жетекчилери» деген сөздөрдүн бири аткарат деп ачык айтууга болбойт. Мындай структурадагы сүйлөмдөрдө, адатта грамматикалык ээси белгисиз бирөө экендиги оюбузда бүдөмүк түрдө элестетилип турат. Грамматикалык ээси катышпаган жана баяндоочу билдирген кыймыл-аракетти аткаруучу жак белгисиз бирөө экендиги оюбузда бүдөмүк элестетилип турган сүйлөм белгисиз жактуу сүйлөм деп аталат.
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni3