info@gmail.com +998 99 741 35 23

Shaxsi umumlashgan gap — Жалпылама жактуу сүйлөм

Termin kartochkasi to'liqligi: 60%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiShaxsi umumlashgan gap
Terminning o'zbekcha etimologiyasi“Shaxsi umumlashgan gap” termini “shaxs” + “umumlashgan” + “gap” so‘zlarining birikishidan hosil bo‘lgan. Shaxs so‘zi arabcha shakhs – “kishi, inson, individ” ma’nolarini bildiradi. Umumlashgan so‘zi “umum” hamda -lash- va -gan qo‘shimchalari asosida shakllangan bo‘lib, “umumiy holatga keltirilgan, bir guruhga xoslashtirilgan” ma’nosini anglatadi. Gap esa tilshunoslikda nisbiy tugallangan fikrni ifodalovchi sintaktik birlikdir. Shunga ko‘ra, “shaxsi umumlashgan gap” atamasi gapda ifodalangan harakat yoki holatning muayyan bir shaxsga emas, umumiy tarzda barcha shaxslarga xos ekanligini bildiradi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiShaxsi umumlashgan gap – kesim orqali ifodalangan ish-harakat yoki holatning bajaruvchisi muayyan bir shaxs sifatida ko‘rsatilmay, umumga, ya’ni har qanday shaxsga xos tarzda ifodalanadigan bir tarkibli gap turi. Bunday gaplarda fikr biror konkret shaxsning harakatiga emas, balki hayotiy tajriba, qoida, nasihat, hikmat, maqol yoki umumiy xulosaga asoslangan holda barcha kishilarga tegishli tarzda bayon qilinadi. Shaxsi umumlashgan gaplarning asosiy mazmuniy belgisi – harakat bajaruvchisining umumlashtirilishidir. Ya’ni gapda “men”, “sen”, “u”, “biz” yoki “ular” kabi aniq bajaruvchi nazarda tutilmaydi. Mazmunidan kelib chiqib, harakatni istalgan shaxs bajarishi mumkinligi anglashiladi. Masalan: 1. Yaxshilik qilsang, yaxshilik ko‘rasan. – Bu fikr faqat muayyan bir kishiga emas, har qanday insonga tegishli. 2. Mehnat qilsang, rohat ko‘rasan. – Mehnat qilgan har qanday shaxs natijaga erishishi mumkin. 3. Bugungi ishni ertaga qoldirma. – Mazmun umumiy nasihat xarakterida bo‘lib, barcha kishilarga qaratilgan. 4. Avval o‘yla, keyin so‘yla. – Fikr muayyan shaxsga emas, umumga tegishli. 5. Yaxshilikni unutma. – Har qanday shaxsga qaratilgan umumiy mazmun mavjud. Shaxsi umumlashgan gaplar maqol, matal, hikmatli so‘zlar, nasihat va pand-nasihat mazmunidagi fikrlarda ayniqsa ko‘p uchraydi. Bunday gaplarda muayyan shaxsning tajribasi umumlashtirilib, undan barcha kishilar uchun amal qilishi mumkin bo‘lgan xulosa chiqariladi. Grammatik jihatdan shaxsi umumlashgan gaplarda kesim turli shaxs-son shakllarida kelishi mumkin. Ayniqsa, II shaxs birlik shakli keng qo‘llanadi: Yaxshilik qilsang, yaxshilik ko‘rasan. Bunda “sen” shakli tashqi jihatdan II shaxsni bildirsa-da, mazmunan faqat suhbatdosh emas, umuman inson nazarda tutiladi. Shaxsi umumlashgan gapning muhim xususiyati – grammatik shaxs bilan mazmuniy shaxsning bir-biriga aynan teng kelmasligi. Masalan: Mehnat qilsang, kam bo‘lmaysan gapida qilsang, bo‘lmaysan shakllari II shaxs birlikda, ammo mazmun faqat “sen”ga emas, mehnat qiladigan har qanday kishiga taalluqlidir. Shaxsi umumlashgan gapni boshqa shaxsi ko‘rsatilmagan gaplardan farqlash zarur. Shaxsi aniq gapda bajaruvchi aniq: Ertaga boraman → men. Shaxsi noma’lum gapda bajaruvchi noma’lum: Eshikni taqillatishdi → kimligi ma’lum emas. Shaxsi umumlashgan gapda esa bajaruvchi muayyan shaxs emas, umumiy insonlar doirasi sifatida tasavvur qilinadi: Yaxshilik qilsang, yaxshilik ko‘rasan.
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomiЖалпылама жактуу сүйлөм
Terminning qirg'izcha etimologiyasiЖалпылама жактуу сүйлөм үч сөздөн турат: Жалпыла – бир нече же жеке нерселерди жалпы бир мааниге келтирүү, жыйынтыктоо. Жак – грамматикалык жак түшүнүгү (биринчи, экинчи, үчүнчү жак). Сүйлөм – синтаксистик бүткөн ойду билдирүүчү бирдик. Демек, мындай сүйлөмдө баяндоочу бир гана жактын формасында туруп, бирок билдирген кыймыл-аракети бардык жактарга (мен, сен, ал — үч жакка тең) бирдей тиешелүү болгон бир тутумдуу сүйлөмдүн бир түрү
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohiБир тутумдуу сүйлөмдөрдүн айрым бир түрлөрүнүн баяндоочу кайсы жакта, кандай санда турса да, маани жагынан жалпыланып, үч жакка тең таандык болуп турат. Ошондуктан мындай маанидеги баяндоочтор билдирген кыймыл-аракет да конкреттүү бир жакка эмес, кандайдыр бир жалпыланган жакка (үч жакка тең) тиешелүү болуп айтылат. Мисалы: Мектеп, мугалим, тарбия деген үч сөздү атаганда тээ артта калган балалык курбалыңды аргасыздан эске түшүрөсүң («Муг. газ.»). Адамды ишинен тааныйт (макал). Бул сүйлөмдөрдүн баяндоочтору II жана III жакта, жекелик санда турат, бирок алар билдирген кыймыл-аракет конкреттүү экинчи же үчүнчү жакка таандык болуп айтылган жок, ошол себептүү бул сүйлөмдөрдүн грамматикалык ээси сен, ал деген ат атоочтор болот деп айтууга да болбойт. Бул сүйлөмдөрдүн баяндоочтору туюндурган иш-аракет кандайдыр бир жалпыланган жакка тиешелүү болуп айтылып жатат. Ошол себептүү мындай сүйлөмдөрдө конкреттүү грамматикалык ээси болбойт жана анын сүйлөм тизмегинде катышышынын зарылчылыгы да сезилбейт. Эгерде, мисалы, жогоруда көрсөтүлгөн сүйлөмдөрдүн биринчисинин тутумуна сен деген сөздү кошуп айтсак, анда сүйлөмдүн структурасы өзгөрүп, эки тутумдуу сүйлөмгө өтүп кетер эле: Мектеп, мугалим, тарбия деген үч сөздү атаганда, сен тээ артта калган балалык курбалыңды аргасыздан эске түшүрөсүң. Ал эми экинчи сүйлөмдүн баяндоочунун III жакта турушуна карап, анын тутумуна «ал» деген ат атоочту грамматикалык ээ катары зордоп кийирүүгө болбойт, анда сүйлөмдүн структурасы да, мааниси да өзгөрүлүп кетет. Баяндоочу билдирген кыймыл-аракет кандайдыр бир жалпыланган жакка (үч жакка тең бирдей) тиешелүү болуп айтылса, жалпылама жактуу сүйлөм деп аталат.
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni3