info@gmail.com +998 99 741 35 23

Shaxssiz gap — Жаксыз сүйлөм

Termin kartochkasi to'liqligi: 60%

Lug'atga qaytish
Terminning o'zbekcha nomiShaxssiz gap
Terminning o'zbekcha etimologiyasi“Shaxssiz gap” termini “shaxs” + “-siz” qo‘shimchasi hamda “gap” so‘zining birikishidan hosil bo‘lgan. Shaxs so‘zi arabcha shakhs – “kishi, inson, individ” ma’nolarini bildiradi. -siz qo‘shimchasi o‘zbek tilida “biror narsaga ega emaslik, mavjud emaslik” ma’nosini ifodalaydi. Gap esa tilshunoslikda nisbiy tugallangan fikrni ifodalovchi sintaktik birlikdir. Shunga ko‘ra, “shaxssiz gap” atamasi harakat yoki holatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan mavjud bo‘lmagan yoki uni ega sifatida ko‘rsatish mumkin bo‘lmagan gap ma’nosini anglatadi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohiShaxssiz gap – ish-harakat yoki holatning bajaruvchisini muayyan shaxs sifatida belgilash mumkin bo‘lmaydigan, grammatik ega bilan bog‘lanmaydigan va kesimi shaxs ma’nosini talab qilmaydigan bir tarkibli gap turi. Bunday gaplarda fikr muayyan shaxsning faoliyatiga emas, balki tabiiy holat, zarurat, imkoniyat, majburiyat, ruhiy holat, mavjudlik yoki mavjud emaslik kabi ma’nolarga qaratiladi. Shaxssiz gapning asosiy xususiyati shundaki, undagi predikativ mazmunni muayyan bajaruvchi bilan bog‘lashning imkoni yo‘q. Shu sababli bunday gaplarga “kim?” yoki “nima?” so‘roqlarini berib, grammatik ega topib bo‘lmaydi. Masalan: • Bugun erta turish kerak. – harakat bajaruvchisi muayyan shaxs sifatida ko‘rsatilmagan. • Bu yerda uzoq kutib bo‘lmaydi. – imkoniyatning mavjud emasligi ifodalangan. • Imtihonga jiddiy tayyorlanish lozim. – zaruriyat ma’nosi mavjud. • Xonada issiq edi. – holat ifodalangan, uni bajaruvchi shaxs mavjud emas. • Unga bu xabarni aytish zarur. – zarurat ma’nosi ifodalangan. Shaxssiz gaplarda kesim ko‘pincha kerak, lozim, zarur, mumkin, shart, darkor kabi modal birliklar, shuningdek, -ib bo‘lmaydi, -ish mumkin, -ish kerak kabi shakllar orqali ifodalanadi. Bunday vositalar gapda zaruriyat, imkoniyat, imkonsizlik, majburiyat kabi modal ma’nolarni yuzaga chiqaradi. Shaxssiz gaplar shaxsi noma’lum gap bilan farqlanadi. Shaxsi noma’lum gapda harakatning bajaruvchisi aslida mavjud, ammo kimligi noma’lum yoki ko‘rsatilmagan: Eshikni taqillatishdi. Shaxssiz gapda esa harakat yoki holatni bajaruvchi shaxsning o‘zi grammatik jihatdan nazarda tutilmaydi: Bu yerda chekish mumkin emas. Shuningdek, shaxssiz gap shaxsi aniq gapdan ham farq qiladi. Ertaga boraman gapida bajaruvchi men ekanligi aniq, Ertaga borish kerak gapida esa muayyan bajaruvchi grammatik jihatdan belgilanmagan.
Termin uchun o'zbekcha misol—
Termin uchun o'zbekcha misol manbasi—
Terminning qirg'izcha nomiЖаксыз сүйлөм
Terminning qirg'izcha etimologiyasiЖаксыз сүйлөм термини эки сөздөн турат: Жак – мында грамматикалык жак түшүнүгү гана эмес, кыймыл-аракетти аткаруучу субъект (жак, адам, ишти аткаруучу ээ) маанисинде турат. • -сыз – мүчөсү кыргыз тилинде бир нерсенин жоктугун, билдирет. • Сүйлөм – синтаксистик бирдик. Демек, терминдин уңгу сөздүк түзүлүшү «ээси (ишти аткаруучу жагы) жок сүйлөм» дегенди түшүндүрөт.
Terminning qirg'izcha mazmuniy izohiЖаксыз сүйлөм да – бир тутумдуу сүйлөмдүн бир түрү. Жактуу сүйлөм сыяктуу, бул сүйлөмдө да ээ катышпайт, баяндооч гана бар. Кыскасы, ээнин таптакыр жок болушу, сүйлөмдүн негизин жалгыз гана баяндоочтун түзүп турушу – жаксыз сүйлөмдүн өзгөчөлүгү болуп саналат. Грамматикалык ээси жок жана анын болушу да талап кылынбаган сүйлөмдөр жаксыз сүйлөмдөр деп аталат. Мисалы: Күндүз ызаатта, түндө кызматта. (Таб.) Уулду төрөйт, уятын кошо төрөбөйт. (Мак.) Баяндооч III жактагы этиштен же башка сөз түркүмүнөн болот. Жаксыз сүйлөмдөрдүн баяндоочторунун да белгилүү өлчөмдө түзүлүш бөтөнчөлүктөрү бар: а) Баяндоочу зат атоочтон болот, же ага кызматчы сөздөр тизмектешип айтылат: Оозуңа май, кагылайын. Үйдө баатыр, жоодо жок. (Мак.) Кайда болсо да бир өлүм. (Мак.) б) Сын атоочтук баяндооч аркылуу уюшулат: Сага оңой болгону менен, мага кыйын.Суудай суюк, уудай ачуу. (Таб.) в) Негизги баяндоочко мүмкүн, тийиш, керек, эмес, экен деген көмөкчү милдет аткаруучу сөздөр тизмектешүү менен: Кары адамга катуу айтууга мүмкүн эмес. Бир жылда эмес, он жылда да бүтпөөгө тийиш. г) Баяндоочтун милдетин –бас мүчөсү аркылуу жасалган атоочтук аткарганда: Жаактуудан кепшебес, аркалуудан оонабас. (Таб.) Арыса да, ачса да, бермейинче суу ичпес, жем жебес. (Таб.) д) Негизги баяндоочко жарайт, жарабайт, болот, болбойт, туура келет деген көмөкчү этиштер тизмектешкенде: Алымдарды ээрчитип тарууга болбойт. Эми ушинтип жашоого туура келет экен да. (К.Ж.)
Termin uchun qirg'izcha misol—
Termin uchun qirg'izcha misol manbasi—
Ko'rishlar soni3