Terminning o'zbekcha etimologiyasi
“Bog‘lovchi” so‘zi o‘zbek tilidagi “bog‘la” fe’lidan yasalgan. Bu fe’l “bir-biriga ulamoq, tutashtirmoq, birlashtirmoq” ma’nolarini anglatadi. Uning tarkibi quyidagicha shakllanadi: bog‘ ̶ qadimgi turkiy tillarda “tugun, bog‘, rishta” ma’nolarini bildirgan asos bo‘lib, unga “-la” fe’l yasovchi qo‘shimcha hamda -uvchi / -vchi ish-harakatni bajaruvchi qo‘shimcha yoki vazifani bildiruvchi qo‘shimcha. Shunday qilib: bog‘ + la + vchi → bog‘lovchi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi
Bog‘lovchi ham ko‘makchi kabi sintaktik aloqa vositasi sanalib, ulardan tobe munosabatni ifodalashdan tashqari, teng munosabatni ham hosil qilishi bilan ajralib turadi. Bog‘lovchi gap bo‘laklari, qo‘shma gapning sodda gapga teng qismlari orasidagi turlicha aloqani, grammatik munosabatni ko‘rsatadi. Bog‘lovchining mohiyati, o‘zbek adabiy tilidagi bog‘lovchining turi, bu turga oid so‘zlar tilshunosligimizda keng o‘rganilgan. Bog‘lovchini ham ko‘makchi singari shakliy jihatdan uch guruh (sof bog‘lovchi, nisbiy bog‘lovchi, qo‘shimchasimon bog‘lovchi) ga ajratib o‘rganish lozim. Sof bog‘lovchi guruhiga faqat bog‘lovchi vazifasida qo‘llaniladigan va, hamda, yo, yoxud, yoki, ammo, lekin, biroq, chunki, shuning uchun, agar, ya’ni kabi yordamchi so‘z xos. Qo‘shimchasimon bog‘lovchi guruhiga -ki (-kim), bog‘lovchi va yuklama vazifasida kela oladigan -u/-yu, -da, -mi qo‘shimchasi mansub. -u/yu, -da qo‘shimchasining bog‘lovchi vazifasini to‘la-to‘kis bajarishi qator manbada qayd etilgan, -mi qo‘shimchasida ham bog‘lovchilik xususiyati borligini 1.Yomg‘ir yog‘dimi, hamma joy nam bo‘ladi. 2.Кarim keldimi, to‘polon boshlanadi tipidagi gaplar tasdiqlaydi. Ushbu gaplarda qo‘llangan -mi qo‘shimchasi ta’kid ma’nosini voqelantirgan holda sodda gaplarni bir-biriga bog‘lash vazifasini bajarmoqda.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili bo‘yicha darslik va qo‘llanmalarda bog‘lovchilarning vazifa jihatidan turlari quyidagicha belgilangan: I. Teng bog‘lovchi. 1. Biriktiruv bog‘lovchisi: va, -u/-yu, hamda. 2. Ayiruv bog‘lovchilari: yo, yoki, yoxud, goho, dam… dam, bir… bir, ba’zan… ba’zan. 3. Zidlov bog‘lovchisi: ammo, lekin, biroq. II. Ergashtiruvchi bog‘lovchi. 1. Aniqlov bog‘lovchisi: ya’ni, -ki/-kim. 2. Sabab bog‘lovchisi: chunki, shuning uchun, zeroki. 3. Shart bog‘lovchilari: agar, agarda, agarchi. 4. Chog‘ishtiruv bog‘lovchisi: go‘yo, go‘yoki. Teng bog‘lovchi, ergashtiruvchi bog‘lovchining ma’no va vazifa tomoni, imlo xususiyati formal tilshunoslik bo‘yicha darslik va qo‘llanmada atroflicha bayon etilgan.