Terminning o'zbekcha etimologiyasi
Chiziqcha (defis) termini o‘zbek tilida bir xil grafik belgini ifodalovchi ikki nomning qo‘llanishidan tashkil topgan. Chiziqcha so‘zi chiziq asosiga kichraytirish-belgi ma’nosini beruvchi -cha qo‘shimchasining qo‘shilishi orqali hosil bo‘lgan bo‘lib, “kichik chiziq” ma’nosini anglatadi. Defis esa xalqaro termin sifatida lotin tilidagi divisio – “ajralish, bo‘linish” so‘zidan kelib chiqqan. Shuning uchun defis termini dastlab so‘z yoki uning qismlarini ajratish, bo‘lish bilan bog‘liq tushunchani ifodalagan.
O‘zbek tilshunosligida chiziqcha va defis atamalari “-” grafik belgisi nomi sifatida qo‘llanadi. Imlo nuqtayi nazaridan chiziqcha so‘z va uning qismlarini muayyan hollarda bog‘lash yoki ajratish, shuningdek, ayrim grammatik va yozuv birliklarini ifodalash uchun ishlatiladi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi
Chiziqcha (defis) – yozuvda so‘z qismlari, juft va takroriy so‘zlar, ayrim yuklamalar, tartib sonlar hamda boshqa til birliklarining muayyan qismlarini bog‘lash yoki ajratish uchun qo‘llanadigan qisqa gorizontal grafik belgi (-). O‘zbek tilining amaldagi imlo qoidalarida chiziqcha bilan yozishning bir necha holatlari belgilangan. Chiziqcha, avvalo, juft va takroriy so‘z qismlari orasiga qo‘yiladi: el-yurt, mehr-shafqat, qovun-tarvuz, kecha-kunduz, asta-sekin, uch-to‘rt, kiyim-kechak, mayda-chuyda. Shuningdek, takroriy shakllarda ham qo‘llanadi: bitta-bitta, baland-baland, chopa-chopa, ishlay-ishlay. Chiziqcha belgini kuchaytiruvchi shakllarda ham ishlatiladi: qip-qizil, yam-yashil, dum-dumaloq, kuppa-kunduzi, to‘ppa-to‘g‘ri, bab-baravar. Bunda chiziqcha so‘zning kuchaytirilgan shaklini grafik jihatdan ifodalashga xizmat qiladi. Shuningdek, -ma, ba- qismlari yordamida hosil bo‘lgan ayrim birliklar chiziqcha bilan yoziladi: ko‘chama-ko‘cha, uyma-uy, rang-barang, dam-badam. Chiziqcha ayrim yuklamalar bilan ham qo‘llanadi. Jumladan, -chi, -a (-ya), -ku, -u (-yu), -da, -e, -ey (-yey) yuklamalari o‘zidan oldingi so‘zdan chiziqcha bilan ajratiladi: sen-chi, sen-a, bola-ya, keldi-ku, yaxshi-da, qo‘y-e, o‘g‘lim-ey. Biroq -mi, -oq (-yoq), -gina (-kina, -qina) kabi ayrim yuklamalar qo‘shib yoziladi: keldimi, keliboq, o‘ziyoq, mengina. Chiziqcha arab raqamlari bilan yozilgan tartib sonlarda ham ishlatiladi. Bunda raqamdan keyin tartib sonning -nchi qo‘shimchasi o‘rnida chiziqcha qo‘yiladi: 7-sinf, 5-“A” sinfi, 60-yillar, 1991-yilning 1-sentabri. Rim raqamlari bilan yozilganda esa chiziqcha qo‘yilmaydi: XX asr, X sinf. Bundan tashqari, rus tilidan aynan o‘zlashtirilgan yoki so‘zma-so‘z tarjima qilish yo‘li bilan hosil qilingan ayrim birliklar ham chiziqcha bilan yoziladi: unter-ofitser, kilovatt-soat. Chiziqcha bo‘g‘in ko‘chirishda ham ishlatiladi. So‘z satr oxiriga sig‘may qolib, uning bir qismi keyingi satrga ko‘chirilganda bo‘g‘inlar chegarasini ko‘rsatish uchun chiziqcha qo‘yiladi. Shu jihatdan defisning vazifasi faqat so‘z qismlarini bog‘lash bilan cheklanmay, yozuvning texnik-grafik jihatini ham ta’minlaydi. Chiziqcha (defis)ning asosiy vazifasi yozuvda ayrim til birliklari yoki ularning qismlari o‘rtasidagi bog‘lanish, takrorlanish, juftlik, ajralish yoki grammatik munosabatni grafik jihatdan ifodalashdan iborat. Masalan: ota-ona, el-yurt, asta-sekin, uch-to‘rt, qip-qizil, uyma-uy, rang-barang, sen-chi, keldi-ku, 7-sinf, 60-yillar, kilovatt-soat.