Terminning o'zbekcha etimologiyasi
“Shaxs olmoshlari” termini “shaxs” va “olmosh” so‘zlarining birikishidan hosil bo‘lgan. Shaxs so‘zi arabcha shakhs – “kishi, inson, individ” ma’nolarini anglatadi. Olmosh esa o‘zbek tilshunosligida ot, sifat, son kabi mustaqil so‘z turkumlari o‘rnida qo‘llanib, ularning ma’nosiga ishora qiluvchi so‘z turkumini bildiradi. “Shaxs olmoshlari” atamasi shu jihatdan nutqda shaxs nomini bevosita atamay, unga ishora qiluvchi olmoshlarni anglatadi.
Terminning o'zbekcha mazmuniy izohi
Shaxs olmoshlari – nutq jarayonida so‘zlovchi, tinglovchi va nutqdan tashqarida bo‘lgan shaxs yoki shaxslar nomini bevosita atamasdan, ularga ishora qilish uchun qo‘llanadigan olmoshlar guruhi.
O‘zbek tilida shaxs olmoshlari uch shaxsni bildiradi:
1. I shaxs – so‘zlovchini bildiradi: men, biz.
2. II shaxs – tinglovchini bildiradi: sen, siz.
3. III shaxs – suhbat jarayonida ishtirok etmayotgan shaxs yoki predmetni bildiradi: u, ular.
Shaxs olmoshlarining asosiy grammatik xususiyati – shaxs va son ma’nosini ifodalashidir. Men va sen birlikni, biz va siz ko‘plikni bildiradi. Siz olmoshi esa bir kishiga nisbatan hurmat ma’nosida ham qo‘llanadi. U birlik, ular esa ko‘plik ma’nosini anglatadi. Shaxs olmoshlari kelishik qo‘shimchalarini olib, gapda turli sintaktik vazifalarda kelishi mumkin:
• men → mening, meni, menga, menda, mendan;
• sen → sening, seni, senga, senda, sendan;
• u → uning, uni, unga, unda, undan;
• biz → bizning, bizni, bizga, bizda, bizdan;
• siz → sizning, sizni, sizga, sizda, sizdan;
• ular → ularning, ularni, ularga, ularda, ulardan.
Masalan: Men kitob o‘qidim. gapida men so‘zlovchining o‘zini bildiradi. Siz ertaga kelasiz. gapida siz tinglovchiga ishora qiladi. U universitetda o‘qiydi. gapida u nutqda ishtirok etmayotgan shaxsni anglatadi. Shaxs olmoshlari nutqda takrorning oldini olish, fikrni ixcham ifodalash va shaxslar o‘rtasidagi munosabatni ko‘rsatishda muhim ahamiyatga ega. Masalan: Sevinch universitetga bordi. Sevinch kutubxonaga kirdi tarzidagi takror o‘rniga Sevinch universitetga bordi. U kutubxonaga kirdi shaklida shaxs olmoshi qo‘llanadi. Shaxs olmoshlari otlardan farqli ravishda muayyan shaxsning nomini atamaydi, balki uning nutqdagi o‘rniga qarab ishora qiladi. Masalan: men so‘zi doimo so‘zlovchini bildiradi, ammo uning kimligi turli nutq vaziyatlarida o‘zgaradi. Shu sababli shaxs olmoshlarining ma’nosi nutq vaziyati va kommunikativ munosabat bilan chambarchas bog‘liq.